Со доволна временска дистанца од донесувањето на одлуката за референдум за договорот со Грција, а заклучно со одлуката на Владата да се вклучи во кампањата за референдумот, може да се заклучи дека референдумот е во хаос. Референдумот е во хаос поради најмалку четири работи и тоа: начинот на донесување (без опозицијата), карактерот на референдумот (консултативен), референдумското прашање или што точно е предмет на изјаснување на референдумот, и начинот на водење на кампањата.
Сашо Клековски
НАТО не е решение за сите проблеми
Минатата седмица во коментарот „НАТО е застарен“, со позајмен наслов од советник од администрацијата на Буш постариот, отворив дебата пред претстојната покана за членство на Македонија во НАТО. Аргументирав зошто можеби НАТО за САД е застарено, истечено, со завршена употреба, но дека сето тоа не значи дека антинатовски ориентираните можат да се радуваат дека му е дојден крајот на НАТО. Сегашната кавга е најверојатно само зголемување на притисокот на САД врз ЕУ да ги зголеми воените буџети на декларираната цел од 2 проценти, што сега ја исполнуваат, покрај САД, само Велика Британија и Полска. Целата кавга нема да заврши со крај на НАТО, туку најверојатно со зголемување на придонесот на ЕУ во европската одбрана. И доколку биде неуспешна потрагата по нова мисија на НАТО, и доколку геополитичките промени покажат дека подобро е НАТО да се замени со армија на ЕУ, која секако ќе биде сојузничка со САД, и доколку дојде крајот на НАТО, дебатата за целисходноста на НАТО е нешто што САД можат да си го дозволат, што Германија може да си го дозволи, но малите земји како Македонија не можат да си го дозволат.
Во пресрет на поканата за НАТО, поврзана со договорот за името, дебатата за целисходноста на НАТО во Македонија се води во две погрешни насоки, песимистичка и оптимистичка. Но пред да продолжам јасно да разграничам дека оваа анализа се однесува на НАТО, но не и на ЕУ, и меѓу двете членства има јасни разлики во добивките. Во првата песимистичка насока, изразена преку НАТО не е ѝ потребно на Македонија, има повеќе фракции, од левичарски антимилитаристички преку проруски ориентирани поединци, но најверојатно се најмногубројни тие што таквиот став им е протест поради условувањето на членството со промена на името. Во последните истражувањата (МЦМС, 2017 г.) довербата во НАТО е 50 проценти, што е намалување во однос на претходните години (60,5 проценти во 2010 година), но сѐ уште е високо ниво, на пример повисоко од тоа во Шпанија, која е членка на НАТО (45 проценти). За Македонија нема друга кредибилна алтернатива, што се илустрира со ниската перцепција на Русија како најдобар сојузник на Македонија (14 проценти). Од друга страна треба да постои свест дека промена на геополитика без согласност на заинтересираните светски и регионални сили не завршува добро по засегнатите земји, и за тоа примери се Украина и Сирија. Оттука геополитичката евроатлантска ориентација на Македонија е потврдена и поддржана, и членството во НАТО е целисходно и потребно.
НАТО е застарено
„НАТО е застарено“ не е личен став против НАТО, туку позајмен наслов од виш советник од администрацијата на Буш Постариот, и е добар повод за дебата пред претстојната покана за членство на Македонија во НАТО.
Зошто НАТО за САД е застарено, истечено, со завршена употреба? Како и секоја организација, НАТО има своја мисија, а таа неформално најдобро е опишана од Лорд Хастингс првиот генерален секретар на НАТО во 1949 година: „да се држат Русите надвор, Американците внатре, а Германците долу“. Ваквата неформална мисија е одраз на тогашните закани од советска инвазија, американска тесноградост (изолационизам) и од германски милитаризам. Најголем дел од овие закани се одамна изминати, а Варшавскиот пакт и Советскиот Сојуз се веќе далечна историја. Потрагата по нова мисија, за да се оправда постоењето на НАТО, не се покажаа успешни. На пример, НАТО го активира чл. 5 за заемна одбрана, но тој гест не е следен на пример со споделување на товарот на војната во Авганистан, каде што воената операција во најголем дел се потпира на САД.
Датум без датум
Во периодот на големи очекувања за интеграциите на Македонија во НАТО и во ЕУ, по склучувањето на договорот со Грција, на прагот сме да не го добиеме тоа што го очекувавме. Прво дојде изјавата на Столтенберг, генералниот секретар на НАТО, која парафразирана е дека НАТО во јули ќе донесе одлука за започнување со пристапувањето на Македонија, но дека Македонија ќе добие покана само откако договорот ќе биде одобрен на референдумот. Изградената перцепција беше дека покана од НАТО ќе добиеме на самитот во јули оваа година, а дека членството во НАТО, Грција ќе го ратификува по одржаниот референдум. Таквата перцепција е многу поинаква од кажаното од Столтенберг, што значи референдум, па потоа покана. НАТО со ова не ја прејудицира одлуката на референдумот, што е коректно, и ќе врачи покана само потоа. Тоа ќе беше во ред ако не беше претходно создаденото очекување дека Македонија ќе добие покана за НАТО во јули, а не во октомври или потоа.
Вака се создава впечаток дека НАТО не се придржува на ветеното, што создава нова несигурност околу референдумот. Изјавата на Столтенберг брзо беше потисната од текот на Советот на ЕУ, кој донесе заклучок, што го остава патот кон ЕУ отворен и нуди можност за почнување преговори кон крајот на 2019 година, под услов да постои напредок на реформите во судството, безбедносните служби и јавната администрација, за што ќе биде повторно разговарано во јуни 2019 година. Заклучокот е типичен за ЕУ и е резултат на компромисот на земјите што се против проширувањето (Франција, Холандија и Данска) и тие кои се за, пред се Германија. Заклучоците се формулирани така што дозволуваат Владата на Македонија (и на Албанија), како и комесарот Хан, да говорат дека е добиен датум, а Холандија да говори дека не е доделен датум и за тоа ќе се одлучува во јуни 2019 година. Домашната јавност се подели прво дали е добиен датум, а потоа дали е ова напредок. Самиот факт дека јавноста се подели дали е добиен датум говори дека не е добиен датум за почеток на преговорите за пристапување, бидејќи ако беше доделен датум, тоа ќе беше самоевидентно и ќе немаше дилеми за тоа. Дали е тоа напредок? По десетина години препораки за почнување преговори, без одредување датум, освен подобрена формулација, се чини нема суштински напредок. Независноста на правосудството и департизација на јавната администрација, како и контрола на безбедносните служби, не се ниту изненадување, ниту се нови услови, тие како такви постојат подолг период.
NIMBY – Not In My Back Yard
Противењето на згрижување деца со попреченост во мал групен дом, го донесе неготинското село Тимјаник, во центарот на јавните критики. Случајот „Тимјаник“ на површина ги изнесе длабоко вкоренетите предрасуди кон различностите, овој пат кон лицата со попреченост, и пречките во нивната општествена интеграција.
Сѐ почнува со стратегијата за деинституционализација, која предвидува напуштање на концептот на згрижување различни ранливи групи во институции, и нивна интеграција во општеството, со поддршка на посебно развиени услуги. Самиот концепт на згрижување ранливи групи во институции е базиран на предрасуди и нивно исклучување од општеството, а предностите на деинституционализацијата се значајни. И погледнете ги географските локации на таквите институции, во Бардовци, Демир Капија, Демир Хисар, што е можно подалеку од главните центри. Демир Капија, каде што се згрижуваат лица со ментална попреченост, е една од институциите во која веќе десетина години се работи на нејзино укинување. Отпорот кон деинституционализација оди од две страни. Втората страна на отпорот ја видовме во Тимјаник и таа не е посебна само за Тимјаник туку е огледало на состојбите во повеќето заедници. Првата страна на отпорот се самите институции. Нивното укинување ќе значи губење моќ и буџети, како и губење работни места во локалната заедница, во конкретниот случај во Демир Капија, каде што институцијата е најголем работодавец.
Мали и големи… рејтинзи и митинзи
Минатата седмица беа објавени партиски рејтинзи и се одржа митингот на ВМРО-ДПМНЕ, и тоа ја преокупира чаршијата со расправа за тоа кому му е колкав, кому му е помал или поголем… рејтингот и митингот. Типична расправа за големината во типично мачо-општество. Сите се стручни за проценти, за пресметка на број на протестанти на квадратен метар, но многу малку за анализа на тие бројки, проценти во соодветен контекст и ситуација.
Така, седмицата помина во расправа колку му е мал рејтингот на Христијан Мицковски, лидер на ВМРО-ДПМНЕ, а колку е голем тој на Зоран Заев. Дури во овој период на персонализација на политиката и на партиите, рејтинзите на СДСМ и на ВМРО-ДПМНЕ како да беа во втор план. Фокусирани на тоа дека на Заев му е осум пати поголем рејтингот од тој на Мицковски, многу други работи не беа опсервирани. Една работа е „каде е печатот“, односно дека тој што го има печатот, тој е перципиран од јавноста. За илустрација, Никола Груевски за помалку од половина година од заминувањето на партиската функција од рејтинг над 20 проценти се стрмоглави на рејтинг од околу 6 проценти. Во листата на политичари, само двајца со рејтинг повисок од еден процент, не се лидери на политичка партија, и тоа едниот е претседателот на државата, а вториот е министер. На листата ги нема политичарите што до неодамна беа во врвот, или беа кандидати за највисоки функции.
Ерга омнес, не, благодарам (2)!
На почетокот на месецот, беа објавени резултатите за истражувањето на јавното мислење, „Спорот за името 2018-та“, кое четврти пат го прават Македонскиот центар за меѓународна соработка (МЦМС) и Институтот за демократија, а е спроведено од М-проспект, за што пишував во претходниот коментар. Неколкуте клучни наоди се дека постои висок отпор кон можен компромис за името, на повеќето прашања доминира ставот „зачувување на името“, и Владата се соочува со отпор и на прашања како мерките за градење доверба, дека се продлабочува етничкиот јаз меѓу етничките Македонци и етничките Албанци, а дека можноста за компромис е базирана на идентитетот како крајна црвена линија и деликатен баланс на евроатлантските интеграции, стравот од нови барања од Грција и стравот од национален раскол. Деликатен баланс на последните три, бидејќи покрај истрајноста во зачувување на националниот идентитет, тие три фактори влијаат на јавното мислење.
Граѓаните ги сметаат јазикот (27,4 отсто), Уставот (23,5 отсто) и државјанство (23,1 отсто) најважни за националниот идентитет, а Уставот и уставното име бедем за негова одбрана. Скоро половина од граѓаните (45,1 отсто) веруваат дека со промена на уставното име ќе се промени идентитетот, 17,8 отсто сметаат дека во ниедна ситуација нема да се промени македонскиот идентитет. Големо мнозинство граѓани (73,8 отсто) мислат дека промена на уставното име ќе влијае, многу или донекаде, на идентитетот. Оттука е голем отпорот за промена на Уставот, односно 48,3 отсто граѓани и 60,7 отсто етнички Македонци се против каква било промена на Уставот, без разлика дали се тоа одредби за името или за други прашања. Промена на Уставот за дефинирање на меѓународно име е прифатливо за 18,3 отсто од граѓаните.
Ерга омнес, не, благодарам!
Минатата седмица беа објавени резултатите од истражувањето на јавното мислење „Спорот за името 2018“, кое четврти пат го прават Македонскиот центар за меѓународна соработка (МЦМС) и Институтот за демократија. Истражувањето е спроведено од „М-проспект“, а јас бев еден од истражувачите и автори. Неколкуте клучни наоди се дека постои висок отпор кон можен компромис за името, дека се продлабочува етничкиот јаз, а дека можноста за компромис е базирана на идентитетот како крајна црвена линија и деликатен баланс на евроатлантските интеграции, стравот од нови барања од Грција и стравот од национален раскол.
Иако помалку во споредба со 2013 година, секој втор граѓанин е против каква било промена на името, како и двајца од тројца етнички Македонци. За другите се прифатливи опции од двојна формула до ерга омнес. Притоа ерга омнес е прифатливо за еден од десет граѓани, истовремено тоа е најмалку прифатливо решение за повеќето граѓани. Значајно е дека се продлабочува јазот меѓу етничките Македонци и етничките Албанци во однос на решението. Во ставовите за „зачувување на името“ наспроти „евроатлантските интеграции“, 44,6% од етничките Македонци би избрале зачувување на името (64,9 % во 2013 г.), а 90,1% етнички Албанци би избрале евроатлантски интеграции (68 % во 2013 г.). Во ставовите за решение, тоа што е најприфатливо за етничките Македонци „никаква промена“ (59,6%) е најмалку прифатливо за етничките Албанци (40,8%), и обратно, тоа што е најприфатливо за етничките Албанци „ерга омнес“ (42,3%) е најмалку прифатливо за етничките Македонци (50,6%).
Со кампања за трето дете нема да запре демографската катастрофа
Предминатата седмица започнав со коментари за демографската катастрофа во Источна Европа и Македонија („Демографска катастрофа во екскомунистичките земји“), како и причините за тоа („Потрага по подобар живот – причина за демографската катастрофа“). Додека повеќето земји се соочуваат со популациски пораст, екскомунистичките држави во Европа се соочуваат со демографска катастрофа. Источна Европа се соочува со „масивна загуба на популација, невидена во мирновременски услови“. Најмалку 11 земји имале загуба на население повеќе од 10 проценти од 1989 година. ОН проценуваат дека Источна Европа имала 292 милиони луѓе во 2017 година, или околу 18 милиони помалку отколку во 1989 година, или околу 6 проценти намалување.
Во Македонија поради неспроведување на пописот не се познати точните бројки, но со вкрстување податоци од повеќе избори може да се претпостави дека во моментот во Македонија живеат малку над 1,8 милион луѓе и губиток на население од околу 10 проценти. Генерално се наведуваат три причини за демографската катастрофа на Источна Европа: емиграцијата, паѓањето на стапката на раѓање, при сѐ уште високи стапки на смртност. Слични се причините и во Македонија. Од некогашната висока стапка на фертилитет од 3,84 во 1960-тите, во првите години на независна Македонија таа изнесува 2,21, а во 2016 година паѓа на само 1,5. Во истражување на МЦМС и ТВ Телма од април 2017 година, околу 40 проценти од граѓаните би сакале да се иселат од земјата, а водечките причини за иселување се повисок стандард (25 проценти), барање работа (23,2), нестабилната политичка состојба (14,9), можности за образование (8,1), услови за кариера (10,9) и различен животен стил (4,9). Профилот на граѓанин што сака да се исели е граѓанин што смета дека во Македонија не може да се напредува со напорна работа, не е задоволен со местото на живеење, има завршено средно или повисоко образовани и е на помлада возраст.
Потрага по подобар живот причина за демографската катастрофа
Во коментарот од минатата седмица „Демографска катастрофа во екскомунистичките земји“ пишував за една од мантрите дека е неопходно наше членство во НАТО и во ЕУ за да се задржат луѓето и да се спречи демографската катастрофа во земјата. Со тоа што во Македонија е многу тешко да се утврдат фактите, бидејќи нема спроведено попис од 2002 година. Просдсмовските активисти, повикувајќи се на разни извештаи, говореа за најмалку 300.000 емигрирани од земјата, што би значело дека околу 15 проценти од граѓаните емигрирале. Од друга страна, Државната изборна комисија, со вкрстување многу бази на податоци, утврди дека околу 170.000 гласачи не се во земјата и тие беа ставени во посебна гласачка листа. Оттука, може да се заклучи дека најверојатно во моментот во Македонија живеат малку над 1,8 милион луѓе и губиток на население од околу 10 проценти. Таков демографски пад би имал значајни демографски, економски и политички последици и потреба да се разгледаат причините и можните решенија.
Додека повеќето се соочуваат со популациски пораст, екскомунистичките држави во Европа се соочуваат со демографска катастрофа. Источна Европа се соочува со „масивна загуба на популација, невидена во мирновременски услови“. Најмалку 11 земји имале загуба на население повеќе од 10 проценти од 1989 година, вклучувајќи ги Бугарија, Романија, Украина. Летонија има изгубено 27 проценти, Литванија 23 проценти, Бугарија и Босна и Херцеговина 21 процент. ОН проценуваат дека Источна Европа имала 292 милиони луѓе во 2017 година, или околу 18 милиони помалку отколку во 1989 година, или околу 6 проценти намалување. Меѓу земјите на листата има земји што се членки и што не се членки на НАТО и на ЕУ. Бугарија е членка на НАТО од 2004 година и на ЕУ од 2007 година и е прва на светот по загуба на население! Тоа води до почетната хипотеза дека за да ги зачуваме луѓето треба да влеземе во НАТО и во ЕУ. Камо среќа да е толку едноставно! Но не е толку едноставно и затоа треба многу сериозна анализа на причините и сеопфатни мерки за справување со демографската катастрофа.