Да, отпор, но за чии лаги [3]

Доколку поддршката меѓу граѓаните за демократијата како добар систем е јасна и значајна, дали проблемот е само во досегашниот демократски (не)учинок на лидерот, и во сегашниот избор на тактиката на политичка борба, или тој е подлабок?

Еден дел на проблемот е во досегашниот демократски (не)учинок на лидерот, и во сегашниот избор на тактиката на политичка борба. Како што аргументирав во претходниот коментар, во нација што не сака насилство, СДСМ ќе добиеше многу поголема поддршка од граѓаните доколку се одлучеше за институциско дејствување. И во самиот СДСМ се свесни за проблемот на досегашниот демократски (не)учинок на лидерот. Така поранешна пратеничка на СДСМ упатува повик за поддршка на опозицијата, па откако ќе се сруши „недемократскиот режим“, ќе може да дојде и до смена на водството на СДСМ. И самиот лидер на последниот протестен марш ќе изјави дека не станува збор за неговата кариера, бидејќи кариера имал, туку за демократијата. На прашањата зошто тогаш лидерот не се повлече, одговорот е дека само тој можел да го обедини СДСМ и да го победи Никола Груевски и ВМРО-ДПМНЕ. Е, тука е проблемот. Бранко Црвенковски и СДСМ веќе еднаш, на „15 септември“ (2002 година), добија мандат врз основа на слична нарација за спас на Македонија. Тогаш, по нецели две години, Бранко Црвенковски се откажа од доверениот мандат. Зошто сега повторно би поверувале на таа иста нарација? Втората работа е дека тезата за опозицијата што само под водство на Бранко Црвенковски може да победи е доказ за демократски (не)учинок на лидерот, односно за (внатрепартиската) авторитарност. Основата на авторитарноста е висока концентрација на моќ, во незаменлив лидер, кој политички ги елиминира своите (внатрепартиски) ривали. Доколку не беше така, СДСМ ќе немаше проблем да има ново лидерство.

Но сепак проблемот е подлабок од само авторитарноста на лидерот. СДСМ се развиваше не како политичка партија заснована на идеологија, туку како патрон-клиентелистички систем, кој потоа го пресликаа сите други партии. Тој систем е заснован на принципот „земи таму, дади ваму“ или „систем на размена каде гласачите во замена на политичка поддршка се здобиваат со добивки од јавниот процес на одлучување“. Покрај „земи-дај“ односот меѓу патронот и клиентот, постои и асиметрична моќ меѓу нив, што создава услови за (внатрепартиска) авторитарност. Во тој систем нема судир на идеологии или идеи, нема левици, центар или десница, туку судир околу самата власт, како начин на контрола на јавните ресурси. Во партијата изборите не се одвиваат од членството кон раководството, од „базата“ кон врвот, туку обратно. Раководството ги поставува општинските раководства, ги избира учесниците на партиските конгреси, кои потоа го избираат лидерот. И на пропорционалните листи за пратеници во Собранието се вклучуваат избраните од лидерот, кои му возвраќаат со негова поддршка. Ваквиот партиски клиентелистички систем општо земено го пресликаа сите поголеми и помали политички партии во земјава. Имаше една историска изјава на министер на СДСМ, ми се чини во 2002/03 година, дека „и ВМРО-ДПМНЕ сакале да создадат своја олигархија“. Од 2006 година ВМРО-ДПМНЕ со воведувањето на доктрина на народна или демохристијанска партија е во обид на градење на идеолошки пристап наместо клиентелистички принцип. Ваквиот систем се вклопи во социоекономскиот амбиент на висока невработеност и каде клучниот производ на партиите стана вработување на своите поддржувачи. Клиентализмот, како општо прифатена партиска практика, дури јавно се демонстрира во извештаите за отчетност – за финансирање, каде политички партии ги навеле донациите од партиските членови кои се вработени како државни службеници. На ваквиот систем му се потребни јавни ресурси за одржување, а во нивен недостаток системот се контролира со централизирана моќ.

Read more

Да, отпор, но за чии лаги [2]

Во претходниот коментар, на кој сега се надоврзувам, наведов дека не се одржливи тезите за „тоталитарен систем“ туку може да се говори за полуконсолидирана демократија, слична на Хрватска, и иако Македонија има назадување од 2009-2010 година не се одржливи ни тезите за „ретро-комунистичко општество“ бидејќи оценките се подобри не од тие за 1991-1992 година, туку од тие за 2003-2005 година.

Ваквите разлики во гледиштата, општите и тие на проопозициските чинители, опозицијата не ги согледува како дел од причините за недоволно силната реакција на 24 декември, и меѓу граѓаните и меѓу политичката класа. Причините за тоа сè уште се бараат во народот или евентуално во водството на опозицијата.

Народот „греши“, тој е „шутрачки“ и „проста маса“ или во поблагата верзија „тоталитарниот модел“ најмногу одговара на македонската национална култура и тој не е наметнат од ВМРО-ДПМНЕ туку прифатен од граѓаните. Дали е така, дали граѓаните сакаат цврста рака? Во прилог на тезата на национална култура, која е овозможувачка за авторитарен систем, се историското наследство, како и социо-економската структура на Македонија. Македонија пред 1945 година била под окупација, а од 1945 до 1991 година живееше во тоталитарно општество. И под окупација и во државниот социјализам слободоумноста се казнувала и таквото историско наследство сигурно се одразило во националната култура на тогашните генерации. Дополнително земјата има исклучително неповолна образовна и социјална структура каде секој втор граѓанин е со основно образование или помалку од тоа, секој трет граѓанин е невработен, секој четврт активно бара работа и секој трет живее под прагот на сиромаштијата. Во истражување од Николина Кениг на Хофстеде модел на национална култура, во земјава постои прифаќање на висок јаз во моќта меѓу лидерите и следбениците, како и висока маскулиност (мачо-култура), со што двете карактеристики заедно одат во прилог на мачо владеење со голема моќ на лидерот. Како одраз на културните и социо-економски состојби – невработеноста и сиромаштијата како клучни општествени приоритети, во истражување на јавното мнение во 2007 година на Институт-Охрид, 21 проценти од граѓаните претпочитале добра демократија наспроти 69 проценти, кои претпочитале силна економија. Демократска влада претпочитале 39 проценти од граѓаните, наспроти 41 проценти кои сакаат лидер со „цврста рака“.

Read more

Да, отпор, но за чии лаги [1]

По 24 декември се разви расправа во јавната сфера за статусот на демократијата во Македонија. Интересот ми го привлекоа: „Треба да ѝ се даде отпор на лагата“ од универзитетски професор, во „Граѓански“, „Реинсталирање на нормалноста“ од уредник, во „Глобус“, „Живееме во ретро-комунистичко општество“ од експерт за човекови права и „Проблемот со македонската недемократија“ од активист, двете во Радио Слободна Европа.

Сумирано, основната теза е дека Македонија од демократски систем се насочува кон „тоталитарен систем“. Мнозинството грубо владее со малцинството, со повеќе ситуации на надгласување, односно „овој центар (м.з. ВМРО-ДПМНЕ) исто така, мисли дека го претставува народот, само затоа што го вклучува повремено на изборите, а во меѓувреме му ја одзема сета индивидуална и групна слобода на влијание на јавните работи“. Се придвижуваме кон „тоталитаристичко општество“ во кое „центарот наметнува идеолошки идентитет… ги монополизира сите, речиси сите институции и општествени сегменти…“, или „ретро-комунистичко општество… општество во кое многу институции и… модели потсетуваат на најголемите деформации на комунистичките општества“. Централен пример за наметнување идеолошки идентитет и монополизација на јавниот простор е „Скопје 2014“. Спомнуван пример се протестите и контрапротестите.

Ваквиот тренд, уредникот го гледа како „радикален дисконтинуитет во политичката пракса на демократска Македонија“, додека експертот за човекови права има дилема меѓу тапкање во место во целиот период по независноста, или ретрограден процес. Уредникот загатнува и прашање дали воспоставувањето на новиот тоталитарен модел најмногу одговара на политичките, културните, социјалните… капацитети на нашите луѓе.

Соодветно, „смената на режимот може да се случи со надворешна интервенција или како резултат на внатрешни експлозии“, а тоа треба да започне со „уривање на медиумската инфраструктура што го овозможува непреченото владеење“. Во таа борба „неутрална позиција нема“. Уредникот има стравувања дека „една нова власт нема да биде во состојба да ги совлада (автократските) предизвиците што ги отвори режимот“. Активистот се плаши дека „дискурсот на исклучување ќе биде следен од СДСМ, доколку дојде на власт“, правдајќи го тоа со трауматизацијата на политичкото малцинство (СДСМ).

Read more

Идиоти, неутрални, независни

Конфронтациите меѓу клучните политички актери ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ, по 24 декември, и практиката на политиката за која пишував во „Балкан е ова, бе“ и „Игра кој е кукавица“, продолжија во јавната сфера, за поддршка на „нашата“ и „туѓата“ (не)вистина за „мрачни сценарија“, од една страна, и „ диктатура“ од друга. ВМРО-ДПМНЕ во комуникациите ги прикажува сцените кои ја поткрепуваат сликата за „мрачни сценарија“, со многу јасен фокус на Бранко Црвенковски, претседателот на СДСМ, како главен негативец. СДСМ во својата комуникација се фокусира на оцрнување на целата власт како idioti-neutralni-nezavisni„диктаторска“, централен концепт е „отпорот“ кон „диктатурата“. И комуникациите на ВМРО-ДПМНЕ и на СДСМ страдаат од селективност, се пренесува исклучиво тоа што одговара на сопствената вистина. Но тие на СДСМ страдаат и од очигледен недостиг на јасна цел и недостиг на ресурси. Тоа се гледа во неоригиналноста – позајмувањето: на симболот на српски „Отпор“, на спотот од „Bella Ciao” од протестите во Тирана, 2011 година, на „Мила знај“-македонскиот препев на „Bella Ciao” од „Звонко и другарите“ од 2011 година. Имаше и чудни пароли како таа од протестите пред седиштето на ВМРО-ДПМНЕ: „Македонија над сè“. Во 1992 година за „Македонија над сè“ од левицата се добиваше националистичка етикета, а во 2012 година левицата протестира под иста парола!?

Како и во секоја ескалација на конфликт, и двете страни жестоко удираат едни на други и се обидуваа да ги придобијат „третите“ на своја страна. ВМРО-ДПМНЕ се обидува да го спречи приклучувањето на „третите“ кон СДСМ со „потсетувањето“ на Бранко Црвенковски, а СДСМ настапува со барањето за „определување“. Така Бранко Црвенковски за Нова година порача дека изборот е меѓу „…да живееме понижени,…или… ќе се бориме! Трето нема! И секој кој мисли дека има трето, дека може да остане настрана од ова што ни се случува, се лаже и себе си и сопствената совест“. Паралелно од повеќе чинители следуваа изјави „за крај на толерантноста“ кон сите на кои 24 декември не им е значаен настан, или пак кои ги изедначуваат двете страни, или пак дека „неутралноста е мртва во Македонија“. Има и интересни и богати со хумор методи како тој за „сертификат за независни интелектуалци“.

Read more

Игра кој е „кукавица“

Среќна Нова година! И честит Божиќ! Со мојот, како и на мојата најдрага, роденден на 13-ти, немам причина да верувам дека 13 е малер број, ниту да верувам дека 2013 година ќе биде малер-година. Но ќе биде година со големи предизвици. Клучно прашање во 2013 година требаше да биде напредокот во ЕУ интеграциите и планот на Филе „и преговори и решение“ на спорот со името. Требаше да биде клучно прашање, но јасно е дека тоа ќе биде политичката криза која започна со буџетската блокада.

Последниот коментар во 2012 година го насловив „Балкан е ова, бе“, како резиме на начинот на водење на политика, каде што теснопартиските интереси најчесто се ставаат пред пошироките јавни или национални интереси, и каде политиката е во мачо-стил, со цврсти, агресивни потези и каде секоја умереност се смета за слабост. И покрај разбирањето како се води политика, сепак по само една недела морам да си самозабележам дека доста наивно повикав на прекин на спиралата на ескалација на конфликтот, на лидерство што ќе ја прекине мачо-политиката, на дејствување во и на институциите, со постапки за можни кршења на законот, од било чија страна.

И ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ, колку што можев да забелажам, не го ни коментираа предлогот на пратеникот Павле Трајанов за формирање на анкетна комисија за 24 декември. Премиерот Никола Груевски го повикува СДСМ да се врати во Собранието, а 02012013150111_naser-selmani1_608_345СДСМ тоа веднаш го одбива. МВР ја отфрли претставката на ЗНМ за употреба на прекумерна сила врз новинарите. „Пучот стана пуф“ и јавниот обвинител не покренува постапки за дело против државата. И кршењето на Уставот е пуф, и нема претставка пред Уставниот суд. И ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ ја продолжуваат конфронтацијата. И ја доградуваат својата вистина. Така дознавме дека малку новинари се спротивставиле на отстранувањето од галеријата во Собранието и тие биле во комуникација со пратениците кои ја попречувале работата, дефокусирајќи нè од суштината – зошто јавноста е отстранета. Или дознавме дека републиканците го блокираат буџетот на САД, дефокусирајќи нè од суштината – дека легитимитетот на републиканците е во мнозинство кое го имаат во претставничкиот дом, еден од двата дома на Конгресот. ВМРО-ДПМНЕ игра на можен внатрешен раскол во СДСМ на прашањето на бојкот на локалните избори: дали десетици кандидати за градоначалници и стотици за советници, јасни добитници на локалните избори, како Зоран Заев или Стевче Јакимовски, ќе ги жртвуваат личните во име на партиските интереси. Затоа баш Зоран Заев мораше да соопшти на јавноста дека не само дека ќе има бојкот, туку и „пукање“, на локалните избори. Проследено со, да ми извини Заев, глупаво објаснување дека ВМРО-ДПМНЕ ќе пукале на избори на кои, па уште бојкотирани од СДСМ, ќе освои победа. Но да не биде само глупава закана, проопозициски чинители, веќе градат образложение зошто е оправдана употреба на насилство во рушење на власта т.е. на „тоталитарниот режим“, а СДСМ најавува и „други форми на дејствување“.

Read more