Месец: м.г

Стана практика, секој декември, по (не)одлучувањето во Брисел, да се коментираат евроатлантската ориентација и перспективи на Македонија. Деновиве може да се прочитаат многу коментари и изјави, најдобар показател дека во Македонија имаме јавна дебата за стратешката ориентација. Според Стево Пендаровски „релевантните политички субјекти треба да се договорат за две работи: дали нашите стратешки цели утврдени во 1990-тите остануваат истите или не, и ако одговорот е позитивен, тогаш каков компромис треба да направиме за да се интегрираме“, а според Билјана Ванковска во „Нека се носат во…Украина“: „треба трезвена политика во која ќе почнеме сами да си ги решаваме проблемите…“ и да не трчаме по оној кој го обожаваме (ЕУ), туку да свртиме грб и чекаме да покаже интерес, додека за Ѓакуш Кабаши на земјава и претстои украинизација.

Кабаши во колумната: „По Брисел: украинизација на Македонија“, наведува дека Македонија, со зависноста од кредитите и недостигот на демократско владеење, е блиску до украинско сценарио. Според авторот показател за блискоста на таквото е барањето алтернативи во Русија („Јужен тек“), Кина и Индија. Авторот заклучува кога ќе пресушат европските кредити, руските понуди и енергенси, без вистински европска влада и силни медиуми, Македонија има многу повеќе шанси да стане Киев отколку да заличи на Загреб.

Прво да не идеализираме, зошто јас не би сакал да заличиме на Загреб, во некои аспекти. Хрватска имаше најмала поддршка за ЕУ. Со референдумите во Хрватска, пред се со можниот референдум против употреба на кирилицата, односно азбуката и јазикот кој го употребува 30% од населението, не сум сигурен дека тоа е идеалот. Дали е идеал во Македонија да се одржи референдум за неупотреба на латиницата?

Дали украинизацијата на Македонија е реален ризик или заплашување на граѓаните етнички Албанци? Според двата употребени критериуми, долг и демократија, Македонија е далеку од украинизација. Македонија има долг од околу 30 отсто од БДП, Украина од 40 отсто со тренд за 2014 година од 48 отсто. Фридом хаус ја класифицира Македонија како полуконсолидирана демократија, заедно со Романија, Бугарија, Србија, Црна Гора и Хрватска, додека Украина е хибриден режим (меѓу авторитарен и демократски), како и тој во Албанија. И доколку постои ризик во управувањето на јавните финансии и од авторитарни трендови, Македонија не е Украина, поради како што Ванковска забележува, Македонија за разлика од Украина, има основен општествен договор.

Read more

Изминатиот викенд, во неговото родно село Куну, беше погребан Нелсон Мандела, легендарниот борец против апартхејдот. Борбата против апартхејдот е една од работите кои му донела признание на Нелсон Мандела, но неговата величина е заснована на нешто друго. Тоа нешто друго можеби е најдобро изразено во зборот „тата“ или татко на неговиот јазик коса, бидејќи Нелсон Мандела често е опишуван како татко на нацијата. Да бидеш борец против апартхејдот е постигнување, но да бидеш татко на нацијата е инспиративно лидерство. И тоа татко на мултикултурна нација како Јужноафриканската република (ЈАР), поделена од долгогодишната политика на апартхејд. Но сликата не е црна и бела, таа е многу поразнолична. Не сите црни се само црни, и не сите бели се само бели: во ЈАР живеат четири раси: црни (79,5%), обоени-мешани (8,9%), бели (9,2%) и азијати/индијци (2,5%), а службени се 11 јазици: африканс (настанат од холандскиот јазик), англиски, јужен и северен ндебеле, јужен и северен сото, свази, цонга, цвана, венда, коса и зулу. Коса, мајчиниот јазик на Мандела го говорат 18 проценти од населението на ЈАР.

Како еден африкански националист, комунист и револуционер (коосновач на борбена група во 1961 година) стана татко на нацијата. Секако дека неговата одлучност и посветеност на борбата против апартхејдот е носечки столб на инспиративното лидерство. Но и Роберт Мугабе, претседателот на Зимбабве, е посветен борец за слобода, но ќе замине како изолиран диктатор.

Посветеноста на Мандела кон помирувањето е тоа што ќе го направи татко на нацијата. Мандела разбира дека неговото движење Африкански национален конгрес (АНЦ) не може да постигне воена победа, и дека напуштањето на белците ќе доведе до девастација на економијата. Мандела е африкански националист, чиј поглед е на долгорочните добивки. Оттука, помирувањето, а не целосна победа е клучот за успех , клучот за прогрес и благосостојба на нацијата. Првиот чекор на помирувањето е воспоставувањето на политички дијалог со своите непријатели: Де Клерк од Националната партија (НП) – про-апартхејд и Бутелезе од Инката (Зулу сепаратистичка партија). Политичкиот дијалог воспоставен со целосна поддршка и вклученост на меѓународната заедница и Западот, води кон Влада на национално единство на поранешните непријатели, по првите демократски избори во 1994 година. Во политичкиот дијалог Мандела ќе направи значајни отстапки од сопствените и целите на АНЦ, како воведувањето на девет провинции со своја администрација, како компромис меѓу АНЦ-барањето на унитарна држава со мнозинско владеење и тие на НП за федерација на територијални единици засновани на расна/етничка основа. Или, пак, гаранциите за здржување на белците во администрацијата. Или отстапување од широка социјалистичка национализација.

Read more

Во претходниот дел коментирав за меѓусебната поврзаност помеѓу наследството, идентитетот и именувањето на места и/или комеморациите на личности и настани. Во полемика, без дијалог, се води јавната расправа пред сè поврзана со „Скопје 2014“, и од внатреетнички аспект, како и од меѓуетнички аспект. Во таквата расправа нема простор за комплексноста на историјата и можноста да постојат два или повеќе различни погледи, толкувања…

Од меѓуетнички аспект, реакциите на комеморацијата на Цар Душан, односно поставувањето на негов споменик во Скопје, покажува голема општествена неподготвеност да се прифати комплексноста на историјата и мултикултурниот карактер на Македонија. Без навлегување во историска расправа за Цар Душан, може да се посочи дека основата на критиките за комеморацијата на Цар Душан е неприфаќање на мултикултурноста на Македонија. Таквата теза може да се потврди со селективноста на аргументите.

Еден од аргументите против е дека Цар Душан е окупатор на Македонија. Тоа е аргумент, само ако српската етничка заедница не се гледа како составен дел од мултикултурна Македонија. Истите аргументи може да се употребат во повеќе случаи. Прв пример: Мустафапашината џамија во Скопје, која е комеморација на Мустафа Паша, заповедник на Скопје и отомански везир. По повеќе години заврши реставрацијата на џамијата и нејзиното отворање беше со присуство на потпретседателот на Владата на Владата на земјата наследничка на империјата која владеела со Македонија пет века. Сите ја поздравија реставрацијата, без расправа во кое својство Мустафа Паша бил во Скопје. Втор пример: во 2009 година се обновени германските воени гробишта во Прилеп во кои се погребани над 1.800 војници погинати на Македонскиот или Солунскиот фронт во Првата светска војна. На отворањето учествуваат тогашниот македонски министер за одбрана Коњановски и германскиот заменик министер за одбрана Кристијан Шмит. Шмит го означува моментот за чин на македонско-германско пријателство и рече: „Ние тука стоиме над гробовите на многу паднати војници кои треба да ги почитуваме. Токму ова стоење над тие гробови треба да значи едно помирување помеѓу сите народи.“ Токму така, прифаќањето на комплексноста на историјата и постоењето на два или повеќе погледи е почетокот на помирувањето.

И трет пример: комеморацијата на Кемал Мустафа Ататурк по кого се именувани најмалку три училишта во Македонија последните неколку години. Величан како татко на модерна Турција и како секуларист, малкумина воопшто ќе споменат дека Ататурк ја врши размената на население, во кое се протерани еден и пол милиони христијани, или пак дека е обвинуван за наводен геноцид врз Ерменците, а на карактерната страна дека бил зависник од алкохол.

Read more

Минатата недела поврзано со случајот „Конгреси и Манастирит“ (Kongresi i Manastirit) коментирав за меѓусебната поврзаност помеѓу наследството, идентитетот и именувањето на местата. Тогаш констатирав дека именувањата на места може да биде контроверзно во сите општества, но уште повеќе во мултикултурните општества, како македонското, каде наследството и идентитетот и натаму продолжуваат да ја привилегираат етничката димензија, за сметка на другите димензии. И уште не заврши јавната дебата за именувањето на училиштето „Конгреси и Манастирит“, започна јавната дебата околу поставувањето на спомениците на Јосип Броз – Тито и цар Душан.

Денешните расправи ме вратија назад во 1991/92 година, кога за првпат во независна Македонија се поведе расправа  за наследството, идентитетот и именувањата или комеморацијата на личности и настани. Тогаш градот Скопје направи обид за промена на имиња на улици. Тоа предизвика лавина од јавни реакции, тогаш во одбрана на ЈНА и Црвената Армија. Јавно ја подржав промената на имињата на булеварот ЈНА и Црвената армија, и покрај тоа што служев во едната од нив,  бидејќи сметав дека, и покрај славата на двете армии од Втората светска војна, повоената историја не е славна. Црвената армија ги задушила слободарските барања во Унгарија, Чехословачка… ЈНА во тоа време само што ја ограби Македонија, до вадење на штекери од воените касарни, а веќе до гуша беше во војните во Хрватска и Босна и Херцеговина. За мене славата на ЈНА потона во трагедијата на уништувањето на Вуковар. И промената на имињата, не мора да се заврши со бришење на историјата, Црвената армија може да биде заменета со историската битка за Сталинград. На тој начин се слави доброто од таа историја, без да се глорифицираат и сторените злосторствата.  По многу години, тие улици и и службено добија нови имиња, беа избришани и заменети со нови имиња. Но сега, по повеќегодишна временска дистанца, без протести.

Read more