(Анти)aмериканизам

Реакциите кон САД се движат до двата екстреми: од сатанизација до величење.

САД како глобален чинител, неминовно предизвикува реакции поврзани со настани, во кои нивното учество се перцепира како клучно. Реакциите се движат до двата спротивставени екстреми: од сатанизација до величење. И Македонија не исклучок во тоа, а последните бран на реакции започнаа од Самитот на НАТО во Чикаго, а зачестија по настанот во Слупчане. Коментарите се движеа од „ЕУ и САД две децении водат валкана војна против Македонија“ до „безалтернативна Македонија“. Меѓутоа, дали работите се толку црно-бели?

Амбасадорот Кристофер Хил, од амбасадор на САД при нападот на Амбасадата на САД во 1999 г. до добитник на орденот „8 септември“ во 2008 г., е одличен пример на подемите и падовите во македонско-американското партнерство, подеми и падови какви што има во секое партнерство.

Антиамериканизмот во Македонија не е единствено движење, туку се состои од повеќе правци. Историски, од социјалистичкиот период, тоа е поткрепено од генерациите за кои САД и Западот беа идеолошките непријатели и за кои „Америка и Англија ќе бидат земји пролетерски“. Како анегдота се раскажуваше дека неколку години по приемот на Македонија во Партнерството за мир, нашата армија сè уште употребувала „плави“ ознаки за непријателите, а „црвени“ за сојузниците, а не обратно, според НАТО-стандардите. Модерниот антиамериканизам вклучува и левичарски – антимилитаристички и антиглобалистички групи, и исламистички групи, како и десничарски македонски национални групи. Понатаму ќе се задржам само на последниве.

Основниот поттикнувач на македонскиот национален антиамериканизам се фрустрациите предизвикани со спорот со Грција и од тоа предизвиканиот застој во евроатлантските интеграции. Ставовите се дека Македонија сторила доста за САД, од поддршката на интервенцијата во СР Југославија, до учеството во НАТО-мисии, а за возврат добила одложено признавање и контроверзен прием во ООН, одолжени евроатлантски интеграции, наместен воен судир во 2001 г. и промена на уставно-политичкиот систем, непринципиелна територијална организација.

Read more

Арапска пролет, курдска жетва!

Арапската пролет, во основа видена како процес на демократизација, има и секундарни ефекти како што се пролиферацијата на  оружје, одмрзнување на етничките прашања и измена на геополитиката.

Граѓанската војна во Либија, а сега и во Сирија, доведува до пролиферација на оружје, какво во нашето соседство  имаше со распадот на Албанија во 1997 г., што беше овозможувачки фактор за војната во Косово. Такви прелевања ќе има и сега, тоа веќе се случува во Мали, сосед на Либија, каде е прогласена независноста на Азавад, држава на Таурезите, берберски народ,  а може да се очекуваат и нови прелевања во соседните држави. Одмрзнување на етничките прашања се случува, покрај во Азавад, и на другите прашања на Берберите – нивниот јазик стана службен јазик во Мароко. Но многу поважен е развојот на настаните во Сирија.

Сирија е центарот на тоа што некогаш претставувал Левант (истокот) – земјите од Источниот Медитеран. Сегашната архитектура на држави е воспоставена со Сајкс-Пикеов договор од 1916 г. со кој Франција и В. Британија ги одредиле интересните сфери и, со тоа, денешните граници. Сирија е обратен пример на Ирак. Сирија, како и Ирак, е владеена од малцински групи, што биле вешти во правењето на сојузи. Сирија е владеена од малцинските Алевити (шиити), кои ги угнетуваат домашните сунити и Курди, но истовремено ги поддржуваат палестинските сунитски исламисти и Курдите во Турција.

Режимот во Сирија се одлучува на ризичен потег да игра на поделба и да сее хаос. Сириската војска забрзано станува  Алевитска милиција, која сè уште ќе биде најјака воена формација и која се фокусира на двата клучни града Алепо и Дамаск. Сирија се распаѓа и мали се шансите дека повторно ќе се воспостави централна власт како во минатото. Иако губи големи делови од Сирија, режимот останува клучен играч на теренот.  Со тоа „ иднината на Сирија е тоа што бил Либан, а сега е Ирак“.

Расте загриженоста од радикалните сунитски повици „христијаните во Либан, а шиитите во гроб“.  Во јули 2012 г. водечки интелектуалци на христијанските групи Сириакс, Халдеон и Асиријците, со декларација бараат автономен регион за христијаните во нова федеративна Сирија. Од сите групи, најважни се Курдите, кои се концентрирани во северниот дел на Сирија. Иако Сирискиот национален совет, во јуни 2012 г., во обид за зачувување на националното единство, за свој претседател избира сириски Курд, тоа не го спречува формирањето на  Курдски врховен совет, во Ербил, главниот град на Ирачки Курдистан, во јули 2012 г. Сирискиот режим со повлекувањето од градовите населени со Курди прави контраудар на сунитските Арапи и нивниот поддржувач Турција. Курдски народни единици преземаат контрола врз неколку града на границата на Сирија со Турција.

Курдите, се голем народ што нема своја држава.  Во Турција, Ирак, Иран и Сирија живеат околу 30 милиони Курди, од кои половината се во Турција, каде сочинуваат околу 20% од населението, концентрирани во југоисточна Турција. Курдите со години се борат за своја држава и неколку востанија на Курдите биле крваво задушувани. Во судирите во Турција, со  Курдската работничка партија (ПКК)  од 1984 г. се убиени околу 45.000 луѓе. Во Ирак по многуте жртви и првата автономија од 1970, денес Ирачки Курдистан е федерална единица на Ирак.

По првата изненаденост во Турција, поради слепата турска поддршка на сириските Сунити, станува јасна големата слика во Сирија, што ги менува турските сметки во Сирија. „1,200 км граница со Курди“, се создава „мега курдска држава“, се само дел од коментарите во Турција.

Read more

Олимписки политики

Зад нас е Лондон 2012 – „радосни и славни Игри“ кои несомнено ќе останат во долго сеќавање поради извонредните спортски натпревари  и  двете спектакуларни церемонии. Модерниот олимпизам се смета дека е осмислен од Пјер де Кубертен, кој е почетно мотивиран од идејата на психофизичко здравје за сите и во олимпизмот ги вградува своите идеали за спортот: вреднување на аматерскиот спорт, улогата на спортот во промоција на разбирањето меѓу културите и на мирот, како и дека „не е важен триумфот, туку натпреварот“. Денес олимпизмот вклучува филозофија за балансирана целина на психофизичките квалитети, а целта е спортот да биде поддршка на хармоничен развој на човештвото, со промоција на мирољубиво општество и заштита на човековото достоинство и недискриминација. Принципите се преточени во акција низ програми како „спортот и развојот“ или интеграцијата на Паралимпик игрите во Олимписките игри од 2008 г., вклучување на лица со хендикеп во Лондон 2012 или постигнувањето на учество на жени во сите национални тимови во Лондон 2012.

Од самото основање до денес, Игрите предизвикуваат контроверзии околу своите принципи како: аматеризмот наспроти професионализацијата (и комерцијализацијата), меѓукултурното разбирање и мирот наспроти политичка (зло)употреба, натпреварот наспроти победа по секоја цена, вклучувајќи со употреба на нелегални средства (допинг, местење резултати).

Олимпизмот со самото дефинирање на мирот како своја цел станува предмет на интерес на политиката. Сепак, клучен фактор на политичкиот интерес е олимпискиот успех. Низ бројки од 14 нации и 241 спортисти во Атина 1896 до 205 нации со околу 11.000 спортисти во Пекинг 2008 и Лондон 2012, Олимписките игри стануваат настан со најголемо влијание. Пекинг 2008 е досегашен повеќедневен настан со најголема глобална гледаност со процена од 4.7 милијарди гледачи или 70% од светската популација. Со такво влијание врз глобалната публика, неминовен е интересот на политичарите. Тој интерес некогаш се демонстрира дискретно пред се преку изборот на локацијата и спортскиот триумф или вулгарно преку бојкот или дури терористички акции. И тоа не е модерен феномен туку е присутно од почетоците на Игрите.

Вклученоста на политиката во Игрите преку политички бојкоти е присутна од самиот нивен зачеток. СССР во 1928 г. основа свои пролетерски игри „Спартакијада“, наспроти „аристократските“ Олимписки игри, и им се приклучува на истите дури во 1952 г. Поради спор за името Кина, НР Кина ги бојкотира Олимписките игри од 1952 г. до 1984 г. и се враќа откако ИОК ја преименува Република Кина (Тајван), во Кинески Тајпеј. Секако најмасовна политичка злоупотреба на игрите се случува на врвот на Студената војна со масовните бојкоти на Москва 1980 и Лос Анџелес 1984.

Олимписките игри иако се спортски натпревар на петте континенти, симболизирани во петте олимписки круга, според нивната локација долго време биле „северноатлантски игри“ – од 27 игри во Европа се одржани 16, во Северна Америка – 6, во Азија – 3 и во Австралија – 2, а досега не се одржани во Јужна Америка и Африка. Олимписките игри стануваат мегапроекти со рекордно високи инвестиции, во Лондон 2012 од 14,8 милијарди УСД или Барцелона 1992 од 11,4 милијарди УСД. Како мегапроекти Олимписките игри стануваат некој вид на меѓународно признание за националниот прогрес и престиж. На пример Токио 1964, Сеул 1988, Пекинг 2008 и Рио де Жанеиро 2016 се признание на изменетата меѓународна позиција на домаќините и новата глобална мултиполарност.

Read more

Арапска пролет – долга и неизвесна транзиција

Блискиот Исток или Среден Исток и Северна Африка – МЕНА (Middle East and North Africa) во англо-американски контекст е регион со изразена доминација на автократски режими, создадени со сплет на повеќе фактори, а подржани од светските сили во периодот на Студената војна, со економска стагнација – просечен раст на БДП од 0,5% во периодот 1980-2010 г., невработеност и корупција. Последните десетина години во регионот и во САД се води дебата за развојот на регионот: дали во името на стабилноста и понатаму да се подржуваат автократските режими кои произведуваат се повеќе незадоволство (и нестабилност) или да започне решавање на натрупаните проблеми со демократизација по секоја цена, дури и по цена на изборите да победат организации како Муслиманското братство.

Муслиманско братство, основано во 1928 г. во Египет, се смета за највлијателно арапско движење и една од најголемите исламски организации, која комбинира политички и социјален активизам. Независно од братството се основаат партии, кои најчесто се главни опозициски сили во повеќе арапски земји. Контраверзите за нив се поврзани со ставот „исламот е решение за се“ и нивното наводно неоградување од насилство. Забранувано и често прогонувано, посебно во секуларните режими како Сирија, а нивните бунтови крваво задушувани, како масакрот во Хама во 1982 извршен од Хафез ал Асад, таткото на сегашниот сириски претседател Башар ал Асад. Но токму на сирискиот пример може да се види хетерогеноста на Муслиманското братство – додека членовите на сириското братство се прогонувани, Сирија е во сојузништво со Хамас, дел од Муслиманското братство во Палестина. Хамас, кога во 2006 г. го победува секуларниот Фатах – Палестинска ослободителна организација (ПЛО), е првиот случај кога Западот применува условно признавање на нивната победа.

Бутефлика, со Хусеин и Асад во 70-те

Дебатата за демократизацијата на Блискиот исток ја обликуваат примерите во Турција и Ирак, како и тој во Алжир.
Социјалистички  Алжир, е земја каде во 1991 г. се одржуваат  првите плурални избори. Во првиот круг со големо мнозинство води салафистичкиот Исламски фронт на спасот (ФИС), што доведува до суспензија на изборите, забрана на партии засновани на религија и воен удар. Започнува децениска граѓанска војна од 1991 до 2002 г. во која се убиени над 150.000 луѓе. За одбележување е дека Општественото движење за мир , претходно Хамас – партијата поврзана со Муслиманското братство, се оградува од ФИС и насилството и учествува на изборите и го поддржува Бутефлика, сегашниот претседател на Алжир. Со тоа Алжир воспоставува пример на раздвојување на радикалните салафисти и умерените исламисти, но Алжирската граѓанска војна (како и таа во СФРЈ) станува чест изговор на режимите за одбивање на демократизацијата.

Read more