Сашо Клековски

Објавувањето на анкети, а особено од странски реномирани организации како ИРИ секогаш го привлекуваат вниманието на медиумите и на јавноста. И додека вообичаено фокусот на медиумите и на јавноста е на партиските рејтинзи и рејтинзите на партиските лидери, објавувањето на последната анкета на ИРИ предизвика внимание и на јавното мислење за институциите, односно довербата во нив. Во насловите во медиумите доминираа тие за раст на политичката нестабилност и општиот пад на доверба во институциите, а покрај тоа дел од медиумите ја акцентираа поддршката на СЈО и довербата во претседателот на државата.

Политичката стабилност е најкревка во последните десет години. По врвот на перцепцијата на стабилност (56 проценти) во 2009 година, сега сме на самото дно, при што само 5 проценти граѓани сметаат дека е состојбата стабилна, 55 проценти сметаат дека е несигурна, а 38 проценти дека е нестабилна. Со тоа е поврзана перцепцијата дека Македонија се движи во погрешна насока од високи 58 проценти, највисоки во последните десет години. Вака високи ниво на перцепција на несигурност и на нестабилност, и чувство на движење во лоша насока, се катастрофални за политиката, општеството и економијата, и се неодржливи на средни патеки. Разврската на политичката криза е есенцијална за намалување на перцепцијата на несигурноста и нестабилноста. Од тој аспект битно е како влијае можното одлагање на изборите за редовниот термин во 2018 година. Ако тоа одлагање на изборите не е дел на решението на политичката криза и ако останат чувствата на несигурност и нестабилност сигурно ќе се случат негативни трендови во сите полиња, вклучувајќи ја и економијата.

Чувството на несигурност и нестабилност е потхранувано од сегашната политичка криза, но за забележување е дека таа е само втора на листата на најсериозни проблеми на Македонија. Сигурно најсериозен проблем како во сите претходни истражувања е невработеноста (вкупно 44 проценти како прв и втор најсериозен проблем). Доколку се додадат другите слични предизвици како сиромаштија, ниски плати и сл.  економската благосостојба е најсерозниот проблем за граѓаните. Значајно за анализа на сегашната состојба дека корупцијата (9 проценти), криминалот (8 проценти) и владеење на правото (3 проценти) се на 6-то, 7-мо и 12-то место на најсериозни проблеми, што значи дека тие се перципираат како многу помали проблеми отколку невработеноста и сиромаштијата.

Read more

Во еден од претходните коментари „Јасно е дека ништо не е јасно!“ заклучувам дека правењето на политичка анализа во Македонија станува сè повеќе невозможно и затоа само пред неколку седмици анализите вклучуваа сценарија десетици сценарија од одржување на избори на 5 јуни, без  политички натпревар, од неучество само на СДСМ до неучество на повеќето главни политички партии, преку одлагање на изборите за [стави датум] од септември или декември 2016 година или 2017 година, до повторно воспоставување на политичка влада на ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ. Кога толку многу сценарија се актуелни, јасно е дека ништо не е јасно!

Состојбите се такви поради тоа што нашите политички партии не се организирани врз основа на општи интереси, туку се организирани како патрон – клиентелистички групи кои делуваат врз основа на нивниот теснопартиски интерес Сега веќе не е во прашање и теснопартиски интерес, туку внатрепартиски тесногрупен и личен интерес. Кога има општи интереси, вредности, начела, постои одредена конзистентност, односно предвидливост на политичките процеси. Кога постои тесногрупен и личен интерес, нема конзистентност, политичките процеси се непредвидливи. Друга можност е, пак, елементот на непредвидливост политичарите да го употребуваат за спинување на процесите, за да се доведе во забуна јавноста околу тоа што навистина се случува. Без разлика дали е отсуство на интереси, вредности, конзистентност, односно доминација на тесногрупни и лични интереси или пак спинување на настани, се наоѓаме во состојба на луд, збунет и (не)нормален.

Таа состојба на луд, збунет и (не)нормален влезе во спирала на „Луд, полуд, најлуд, [стави име]!“ и кусогледоста на теснопартискиоте интереси, ги стави во залог фундаментални начела како владеење на правото и макроекономската стабилност, и стратегиски ориентации како евроатлантските интеграции.

Read more

Пред десетина дена Институтот за демократија (ИДСЦС) објави истражување на јавното мислење за актуелните политички случувања во Македонија насловено „Каква е оваа ситуација?!“. Институтот за демократија направи едно навремено и соодветно истражување на јавното мислење во период на продлабочена политичка криза, откажани избори и релативно конфузна состојба за што коментирав во неколку наврати. Истражувањето опфаќа  повеќе теми од ставови за аболицијата и за протестите, за вклученоста на меѓународната заедница и за довербата во правосудството и политичките лидери. Значајно е дека во истражувањето за да обезбеди репрезентативност според политички (партиски) преференци направено е пондерирање на резултатите според парламентарните избори. Оттука повеќе резултати на истражувањето заслужуваат осврт.

Откажувањето на изборите на 5 јуни, на кои ќе учествуваше само ВМРО- ДПМНЕ е одобрено од скоро двотретинско мнозинство на граѓани. По откажувањето на изборите, напуштена е Владата за организација на изборите, која вклучуваше и функционери на СДСМ, а воспоставена е политичка влада на ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ, И додека за откажувањето на изборите има јасен став на граѓаните, мислењата се поделени каква Влада е потребна за излез од кризата. Скоро по една третина граѓани се за Влада составена на избори (36 проценти) и за Влада составена од непартиски експерти (39 проценти). Влада составена од власта и опозицијата има најмала поддршка од 16 проценти. Симпатизерите на ВМРО-ДПМНЕ во големо мнозинство се за Влада составена на избори, додека симпатизерите на СДСМ, како и на ДУИ и донекаде на ДПА повеќе се за Влада на непартиски експерти. Тоа што е јасно дека Влада составена од власта и опозицијата не ужива поддршка во ниту една општествена група.

Голема е поддршката (61 процент) за вклучување на граѓанските движења и организации во преговорите. Ваквиот став го подржуваат симпатизерите на СДСМ и ДУИ/ДПА, но и на ВМРО-ДПМНЕ. Но тука е потребно внимание што сè вклучува перцепцијата на граѓански движења и организации, на пример дали го вклучува ГДОМ? И додека граѓаните поддржуваат вклучување на граѓанското општество во преговорите, мнозинството граѓани (52 проценти) не поддржуваат протести, наспроти 46 проценти кои поддржуваат. Од тие што поддржуваат протести, две третини ја поддржуваат Шарената револуција или скоро една третина од сите граѓани. За влијанието на протестите многу важно е да се разберат причините и мотивите зошто 52 проценти граѓани не поддржуваат протести.

Read more

Во контекст на „Луд, збунет и (не)нормален“ или пак „Луд, полуд, најлуд, [стави име]“, кога е „Јасно дека ништо не е јасно“, понатамошна политичка анализа има сè помалку смисла. Два настани од минатите десетина дена заслужуваат да се коментира сосема друга тема: сеопфатно сексуално образование. Двата настани, навидум неповрзани се убиство на дете при пораѓање на граничниот премин Табановце за кој медиумите известуваа минатата седмица, и оваа седмица одржаниот јавен час на УКИМ за сеопфатното сексуално образование во организација на граѓанската организација ХЕРА.

Минатата седмица низа нашите медиуми се реда наслови: „Студентка се породила на екскурзија и бебето го фрлила во корпа за отпадоци“, „Апсолвентка се породила на Табановце, го фрлила бебето и продолжила со екскурзија“, „Студентка од Скопје го фрлила бебето – потоа се забавувала во автобусот“,„Чистачка го пронашла бебето во канта за ѓубре“… Медиумите пожедни за скандали  ги китеа насловите со „детали за чедоморството“, „детали за хоророт“, „хорор на Табановце“… Наслови и текстови полни со осуда, та дури и името и сликата на 23 годишната девојка беа објавени во некои медиуми. Можеби сум пропуштил, но само една национална телевизија објави прилог во кој психолози повикуваат да не се жигосува мајката.

Првиот заклучок од настанот е начинот на известување: генерално сензационалистички и непрофесионално. Впечатливо е дека, општо земено, во известувањето не постоеше разлика меѓу провладините и проопозициските медиуми, односно десничарски и левичарски медиуми. Нормално би било да се очекува левичарските медиуми да имаат либерален агол на известување, со повеќе разбирање на ситуацијата во која се случило убиството на бебето.

Read more

Да се прави политичка анализа во Македонија, станува сè повеќе невозможно. Покрај кусогледоста на теснопартиските интереси, што ги стави во залог фундаментални начела како владеење на правото и макроекономска стабилност, како и евроатланските интеграции, се чини сè повеќе доминираат и тесногрупни и лични интереси на малкумина во врвовите на политичкиот естаблишмент. И тие врвови стануваат сè повеќе ирационални во потезите што ги влечат. Затоа и дел од моите последни коментари се насловени „Луд, збунет и (не)нормален“ и „Луд, полуд, најлуд, [стави име]“. Во такви услови рационална и логичка анализа не доведува до соодветни заклучоци.

Затоа во моментов сите политички анализи завршуваат со заклучок за можни сценарија кои вклучуваат десетици сценарија од одржување на избори на 5 јуни, без политички натпревар, од неучество само на СДСМ до неучество на повеќето главни политички партии, преку одлагање на изборите за [стави датум] од септември или декември 2016 година или 2017 година, до повторно воспоставување на политичка влада на ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ. Кога толку многу сценарија се актуелни, јасно е дека ништо не е јасно!

Од сите сценарија единствено што може да се реализира без акција, а кое најверојатно најмногу ќе ја продлабочи политичката криза, е одржување на избори на 5 јуни. За тоа треба во моментов кога ќе го читате овој напис, политички партии да достават листи на кандидати. Како листите на кандидати мора да бидат подржани со согласност на кандидатите заверени на нотар, најверојатно тоа е активност која е веќе преземена, а на 11 мај, партиите ќе проценат дали ќе ги поднесат или не. Според одредени инсајдерски информации сите партии ги имаат подготвено кандидатските листи, за секој случај. За многумина од ВМРО-ДПМНЕ одржувањето на избори на 5 јуни, и по цена на непризнавање на легитимноста на изборите е единствено можно решение.

Read more

Пред еден месец напишав коментар што го насловив „Луд, збунет и (не)нормален“, што е врв на неубави зборови што можам да ги употребам во напис. И од тогаш станува само полудо, позбунето и поненормално. Спиралата на ескалација на лудост ја донесе на повисоко ниво, никој друг туку Ѓорѓе Иванов, претседателот на Републиката, со својата одлука за прекин на кривичните постапки за над педесетина лица. По тоа ми се чини настана општ натпревар, кој ќе постигне највисоко ниво во скалата луд, полуд, најлуд, [стави име]!

До тука стигнавме преку употреба на договорот од Пржино, од страна на ВМРО-ДПМНЕ и на СДСМ, на политичките или правните делови од договорот, кои ценеа дека им одговараат. ВМРО-ДПМНЕ го стави акцентот на политичката  разврска – избори, а СДСМ го стави акцентот на правната разврска – специјалното јавно обвинителство (СЈО). Едните, ВМРО-ДПМНЕ, сметаат на предноста во јавната поддршка, другите, СДСМ, на можните обвиненија. А не може да има само едно од нив, мора да се случи и политичка и правна разврска. Најдоброто  можно сценарио за Македонија, изборите би се одржале што поскоро, со прочистен избирачки список, правна разврска (обвинителска одлука) би имал најмалку еден случај поврзан со наводни изборни злоупотреби, а во првите 100 дена на новата Влада би се постигнал договор со Грција за мерките за градење на доверба, се уште е можно. Но во моментот се придвижуваме кон најлошото можно решение за земјава, да со меѓусебно блокирање се одлага и политичката и правната разврска. ВМРО-ДПМНЕ мора да му даде поддршка на СЈО, како што СДСМ мора да излезе на избори, без разлика што може да не им се допаѓа исходот.

На Претседателот на Републиката, во натпреварот во лудост, се приклучија делови од опозицијата, со поттикнување на стравот од неликвидност на земјава. Опозициски претставници и проопозициски медиуми се натпреваруваа во предизвикувањето недоверба во ликвидноста на државата (буџетот), во банките, во стабилноста на денарот. Банките, како ниедна друга институција се базирани на доверба, бидејќи им ги доверуваме нашите пари на чување. Удирањето по довербата во банките, за постигнување на партиска цел, по долгогодишното макотрпно градење на доверба во нив, не е само неодговорно, туку лудо. Како што Ѓорѓе Иванов со аболицијата удри врз владеење на правото, така шпекулациите на некои опозиционери се удар врз макроекономската стабилност. Како што аболицијата предизвика револт кај многумина, така и шпекулациите предизвикаа реакции кај многумина. И тука не пишувам за тие што реагираат по службена должност како Димитар Богов, гувернерот на Народна банка, туку многу други како независниот тинк танк „Фајнанс тинк“ или Зоран Јовановски, поранешен потпретседател на СДСМ кој ќе напише: „Само неодговорен медиум може да долева масло на огнот кога има вештачки креирана нервоза кај граѓаните во однос на курсот на денарот и депозитите во банките.“ Сепак довербата во банките во Македонија не е разнишана. Та македонските банки имаа многу посилен стрес-тест кога во 1999 и 2001 година, издржаа високи нивоа на нестабилност во услови на голема бегалска криза или на насилен конфликт.

Read more

После мојот последен коментар „Луд, збунет и (не)нормален“ и една седмица пауза, не помислував дека може состојбата да стане уште полуда, позбунета и поненормална. И дека земјата во таква состојба ќе ја турне Ѓорѓе Иванов, претседателот на Македонија, со својата одлука за прекин на кривичните постапки за над педесетина политичари и лица поврзани со нив. Одлуката е атака врз владеење на правото, правно неиздржана за што веќе се приознесоа повеќе правни експерти, а образложението за одлуката е повеќе од понижувачко за сите нас. Колку што јас можев да го разберам образложението, прекинот на кривичните постапки е да се спречи тие постапки да влијаат на изборите, и можното загрозување на македонската позиција во спорот за името и загрозување на идентитетот. Патем се спомнуваат странски сили што ѝ мислат лошо на земјата и наводни подготовки на атентати на два политички лидери. Иако имаме историја на политички атентати (Киро Глигоров), навредливо е да се тврди дека постои заговор за ликвидација на наши лидери, а притоа да нема ниту еден уапсен за тоа!? Но уште понавредливо е дека македонскиот идентитет зависи од еден, десет, дваесет или педесет  политичари, и најнавредливо е дека македонскиот идентитет најдобро вирее во беззаконие! Поголема негација на сè македонско, амин! Македонскиот идентитет е вкоренета во земјата, граѓаните и културата, и ги надживеа своите лидери како Делчев, Ченто или Глигоров, па ќе надживее и било кој актуелен политичар! И за да се развива и јакне на македонскиот идентитет не му треба беззаконие, туку му треба владеење на правото! Затоа што за здрав идентитет треба здрава држава, во која владее правото!

Како стигнавме дотука? Преку употреба на договорот од Пржино, од страна на ВМРО-ДПМНЕ и на СДСМ, на политичките или правните делови од договорот, кои ценеа дека им одговараат. ВМРО-ДПМНЕ го стави акцентот на политичката разврска – избори, а СДСМ го стави акцентот на правната разврска – специјалното јавно обвинителство (СЈО). Едните, ВМРО-ДПМНЕ, сметаат на предноста во јавната поддршка, другите, СДСМ, на можните обвиненија. А не може да има само едно од нив, мора да се случи и политичка и правна разврска. Најлошото можно решение за земјава е да со меѓусебно блокирање се одлага и политичката и правната разврска, а тоа се случува сега. ВМРО-ДПМНЕ мора да му даде поддршка на СЈО, како што СДСМ мора да излезе на избори, без разлика што може да не им се допаѓа исходот. Во најдоброто сценарио за земјата, изборите би се одржале што поскоро, со прочистен избирачки список, правна разврска (обвинителска одлука) би имал најмалку еден случај поврзан со наводни изборни злоупотреби, а во првите 100 дена на новата Влада би се постигнал договор со Грција за мерките за градење на доверба.

Read more

Со влегувањето во можната фаза на расплет на нашата актуелна политичка криза, сè потешко е да се анализираат работите, делумно поради комплексноста, но во поголем дел поради дневните промени на ставовите.

Всушност првиот проблем со анализата е дали нашата актуелна политичка состојба воопшто може да ја опишеме како политичка криза. Зошто? Политичка криза е состојба на нестабилност, ако смеам да речам на ненормалност, која отстапува од просечната, обичната, нормалната политичка состојба. Но оваа политичка криза трае скоро од декември 2012 година, последователниот мартовски договор, бојкотот на резултатите на последните парламентарни избори, „бомбите“, пржинскиот договор… Во претходниот период се редеа бојкоти  од ДУИ (мајскиот договор 2008), од ДПА, серијата инциденти кои започнаа со македонската енциклопедија во 2009 година итн. Пред тој период беше конфликтот од 2001 година и последователните тешки години на спроведување на Охридскиот договор. Пред тоа беше косовската криза во 1999 година. Пред тоа имавме еднопартиски парламент во периодот 1994-1998 година итн. Всушност ретки беа периодите на  стабилност како тој 1998-1999 година и 2006-2008 година. Во повеќе децениски период политичка криза, нестабилноста и ненормалноста е нашата просечна, вообичаена и нова нормална состојба!

Вториот проблем е комплексноста. Ние и поминавме низ транзиција од федерална единка во независна држава, од планска економија во пазарна економија, од социјалистички еднопартизам во политички плурализам. Од национална држава во граѓанска држава со мултикултурно општество. И цело време оспорувани од далеку помоќната Грција.

Покомплексно амин!

И третиот предизвик е дневните промени на ставовите.

Во последните период, дневни промени на ставови имаше на сите можни прашања, од улогата на меѓународната заедница, преку Уставниот суд и одлуката за помилувањето, албанскиот јазик, мерит систем за избор на министри и функционери, избирачкиот список и личните податоци, спорот за името… Всушност како да нема прашање за кое нема дневнополитичка промена на ставовите. Во таква состојба нема многу простор за анализа, има повеќе простор за навивање!

Read more

Минатата седмица започнав да пишувам за борбата против корупција на високо ниво, преку примерот на Романија, Националниот директорат за антикорупција (ДНА) и Лаура Кодрута Ковеси, главната обвинителка.

Импресивните резултати на ДНА во Романија: над илјада обвиненија годишно, со над 90 проценти пресуди, осудени премиери, министри, пратеници, градоначалници, офицери, судии, покажува дека битката против корупцијата на високо ниво не е невозможна мисија! ДНА е едно од петте најуспешни тела во борба против корупција во Европската Унија. Според самата Лаура Ковеси, тоа се  должи на ДНА како специјализирана структура, со соодветни закони и административни и раководни капацитети. ДНА има право на тајни истраги преку надгледување на комуникации и сметки, како и  право на конфискација, заштитени сведоци и спогодување за казната.

И импресивните резултати во работата не значи дека немало и нема проблеми и предизвици. ДНА се соочува со институциски опструкции и јавни дисквалификации. Иако романските политичари најчесто јавно ги поддржуваат антикорупциските активности, во практика често го менуваат законодавството со цел да ги ограничат надлежностите на ДНА за да се заштитат самите себеси. Ковеси вели дека тоа што е јавно дисквалификувана од политичари е показател дека добро си ја врши работата! Најголем сојузник на ДНА и Ковеси е огромната доверба од 61 проценти што ја ужива во јавноста.

Што можеме да научиме од споредбата на ДНА во Романија и специјалното јавно обвинителство (СЈО) во Македонија?

Националниот директорат за антикорупција (ДНА) е специјализирана агенција за борба против корупција на високо и средно ниво и е формирана на неодредено време, додека СЈО има делокруг што е ограничен на случаи кои произлегуваат од прислушуваните материјали и што е ограничен на одреден временски период. ДНА има многу појасен фокус на борба на корупција на долг рок, додека СЈО нема толку јасен фокус (досегашните случаи се од избори до полициска бруталност) со одреден рок (18 месеци за покренување на обвиненија).

Read more

До некаде во информативна сенка на терористичките напади во Брисел, изминатиот вторник се одржа еднодневна конференција на Македонски центар за меѓународна соработка (МЦМС): Ефективна борба против корупција на високо ниво: прашање на личност или на систем? Покрај официјалните гости како Аднан Јашари, министер за правда и Џес Бејли, амбасадор на САД, како и регионални и домашни стручњаци, клучни учесници беа Лаура Кодрута Ковеси, главен обвинител на Националниот директорат за антокорупција (ДНА) на Романија, Марко Зврлевски, јавен обвинител на Македонија и Катица Јанева, јавен обвинител во специјалното јавно обвинителство (СЈО). Ретка можност за расправа за борба против корупцијата на високо ниво или ловењето на крупни риби, потенцирана со учеството на романската гостинка, како и учеството и на Марко Зврлевски и на Катица Јанева на ист настан.

Корупцијата граѓаните ја перцепираат во врвот на општествени предизвици (проблеми), веднаш зад невработеноста и сиромаштијата, во целиот период по независноста на земјата. Малата корупција што им задава проблеми на граѓаните во секојдневниот живот при употреба јавните услуги или, пак, во бизнисот е дури и помал дел од проблемот. Корупцијата, посебно на високо ниво, меѓу крупните риби е посебен проблем ако е поврзан со неказнивост, што го подрива еден од клучните столбови на модерната држава – владеењето на правото и последователно довербата во институциите. И ниту едно општество не имуно на корупција, прашањето е дали се бори против неа!

Работата на ДНА од Романија покажува дека битката против корупцијата на високо ниво не е невозможна мисија! Во изманите неколку години Романија од земја со репутација на најкорумпирана членка на ЕУ стана пример за бескомпромисна борба против корупцијата на државните функционери. ДНА е  посебно тело во состав на обвинителството задолжено исклучиво за случаи на корупција од високо и средно ниво.  По именувањето на новата јавна обвинителка Лаура Ковеси во 2013 година, ДНА забележува значајни резултати: 1.138 обвиненија во 2014 година и 970 обвиненија во 2015 година, со над 90 проценти пресуди. На листата на обвинети и осудени се наоѓаат Адријан Настасе, поранешн премиер, неколки министри, десетици пратеници, повеќе градоначалници меѓу кои и актуелниот градоначалник на Букурешт Сорин Опреску, генерали, обвинители, судии…  Во јуни 2015 година, ДНА поведува истрага и против во тој момент актуелниот премиер Виктор Понта и дава налог за замрзнување на неговиот имот. Истрагата за негова вмешаност во корупција предизвика демонстрации и голем притисок од јавноста кои кулминираа на почетокот на ноември по пожар во ноќен клуб во Букурешт, каде што животот го загубуваат повеќе десетица лица. Истрагата покажува дека ноќниот клуб не ги исполнувал минималните критериуми за безбедност, a демонстрантите добиваат нов слоган: „Корупцијата убива!“. По тој настан, Понта конечно дава оставка. Во 2015 година ДНА има замрзнато имот во вредност од 500 милиони евра, а врз оснава на пресуди има одземено имот во вредност на 195 милиони евра.

Импресивни резултати!

Read more