Општествено-политички

Доколку 2014 година може да се оцени како  година на поларизација, и во светот и дома, каква ќе биде 2015 година – година на дијалог или на заострување?

Во светот од, за нас, трите важни процеси кои се заострија во 2014 година: политиката во ЕУ, Запад-ислам и Запад-Русија, сите три има завршница во 2014 година или почеток во 2015 година што не ветува многу.

Политиката во ЕУ формулирана, од јакнење на радикалната десница и левица, како „помалку Европа“, веќе овој месец ќе биде пред нов предизвик со предвремените парламентарни избори во Грција. Сета политичка класа во ЕУ, многу внимателно ја одржуваше владата на конзервативниот Самарас, бидејќи тој се вклопуваше во големиот план за излез на ЕУ од економската криза. И сега кога е неминовно изборно соочување во Грција, ЕУ-политичката класа застана и ќе застане позади Самарас и Нова Демократија. Тоа се случува веќе со пишувањата на германскиот печат за „Grexit“ – излез на Грција од еврозоната, дека тоа веќе не е закана за ЕУ, или изјавите на францускиот претседател Оланд дека Грција мора да се придржува на договорените мерки за штедење. И конзервативната Меркел и социјалистот Оланд се на истата страна во одбрана на главните политички текови. Заканите со излегување од ЕУ се веќе видени во кампањата за заплашување на гласачите на референдумот за независност на Шкотска. Таа кампања има за главна цел да ги „скрати крилјата“ на некогаш радикалната Сириза, со максимална цел да обезбеди победа на Нова Демократија, а минимална да го намали маневарскиот простор на Ципрас дека постои било какво друго решение освен мерките на штедење. И со тоа да се превенира Аргентинско сценарио, и да се спречи помислата дека гласачите во Италија, Шпанија или било која друга земја имаат алтернатива надвор од етаблираните главни партии и политики.

Read more

Во последниот четврток во 2014 година, мојот последен 47. коментар во оваа година, е преглед на годината што изминува. Во оваа година коментирав за евергрин-теми како стратегиската ориентација на Македонија, за ЕУ, за регионот и добрососедството, за спорот за името. Коментирав и теми кои произлегоа во годината која изменува, надворешнополитички како војната во Украина и референдумот во Шкотска или, пак, изборите во Романија, внатрешнополитички како претседателските и парламентарните избори, помилувањето на Вранишковски. Повеќе коментари посветив на меѓупартискиот натпревар: за пописот, за екстерното (за власта), за казните (кои не се бауч), за „бомбата“. И  три коментари посветив на мојот прекрасен Охрид.

Пишувањето на неделни коментари, поставува неделна рамка, што е актуелно за претходната или тековната седмица. Затоа годишниот преглед овозможува поглед на поголемата слика. Кои беа процесите, надвор и дома, кои ја карактеризираа годината што поминува? Накратко, 2014 година е година на поларизација, и на меѓународно ниво и дома.

Три важни процеси на поларизација за нас, кои се продлабочија во 2014 година се: политиката во ЕУ, Запад-ислам и Запад-Русија, од кои првите два имаат негативни последици за нас.

Политиката во ЕУ, каде што глобалната конкурентност ја загрозува државата на благосостојба, е во големи искушенија. Главните политички партии добиваат свои екстремни алтернативи на десницата и левицата, кои ги напаѓаат основите на ЕУ-политиките. Од екстремната десница се напаѓа имиграциската политика и слободата на движење, а од екстремната левица еврото и политиката на фискална дисциплина (штедење). Пролетните избори, и покрај влезот на екстремни партии во ЕУ парламентот, не е толку проблем, колку што се реакциите на главните политички партии. Сето накратко ќе резултира со „помалку Европа“, помал ентузијазам за ЕУ проширувањето, што за нас значи одлагање на ЕУ перспективите.

Read more

Казните се една од препознатливите линии на критика на власта од страна на опозицијата. Елементите на оваа линија се дека казните се елемент на репресија и на полнење на буџетот, дека се воведуваат огромен број на казни, има инфлација од норми и казни и казните се огромни, а граѓаните не може да го следат сите во толкав број. Обраќањето на опозицијата кон граѓаните е едноставен – власта воведува многу казни што граѓаните ги туркаaт надвор од зоната на комфорот (м.з. – зона каде не требаат нови знаења и вештини, ниту промени и приспособувања), а ете тие, опозицијата, ќе ги заштитат во комфорот.

Една илустрација е пишувањето на еден весник, што во повеќе наврати објавуваше досие „Популизам во казнената политика на Македонија“, а ми го привлече вниманието сторијата од 4 декември 2014 година, насловена „Збират арач без жал“. Сторијата потпишана од новинарка и од уредникот, поранешен претседател на организација за јакнење на професионализмот во новинарството. Сторијата ми го привлече вниманието бидејќи започнуваше со фамозниот „план за архивски знаци“, тема за која пишував истиот 4 декември во мојот коментар „Архивска магла“. Во сторијата „Збират арач без жал“ се критикува воведување на нова обврска, со високи казни од 1.000-2.000 евра со „закана дека непослушните ќе се казнат“. Понатаму се тврди дека тоа е за полнење на државниот буџет. А во поткрепа се пренесени ставови на четири експерти.

Read more

Пред неколку дена СДСМ, со изјава на лидерот Зоран Заев уште еднаш ја најави својата „бомба“ со изјавата: „Еден од доказите, што како документи постојат, а ќе биде објавен во соодветно обезбедени услови, што ќе гарантираат успешност, е доказ во кој министер вели ‘За нас овие избори се прашање на живот и смрт’”. Изјавата наведува дека можеби постојат повеќе, три-четири „бомби“, а не една, и дека СДСМ се двоуми за објавувањето на кои докази, во какви услови, ќе им гарантира успешност. Тоа приближно значи дека СДСМ сè уште не е на чисто во кои услови со објавување на наводни докази ќе постигне максимален ефект – пад на Владата, а при тоа нема да заврши како „бомбаш-самоубиец“.

Целиот пристап на СДСМ и околу „бомбата“ е несериозен и од аспект на процес, и на можна содржина и на сопствената легитимност.

Не знам кој е советник за односи со јавноста на СДСМ, дали е истиот тој што ги советуваше изборната кампања на Стево Пендаровски и на СДСМ да бидат одвоени, но целиот процес со тизер-делот води во промашување. Концептот на тизерот е дека со воведна најава на одредена вест го привлекувате вниманието на јавноста, која така подготвена ја добива планираната вест. Сè до тука е во ред. Тизер-фазата мора да привлече внимание, но не смее со својата должина да ја банализира веста во најава. СДСМ толку долго најавува едно те исто, да целосно ја банализира веста, односно „бомбата“, така што луѓето веќе стануваат рамнодушни. Рамнодушноста на јавноста ќе ја сведе „бомбата“ на нешто неважно. Ако смеам да извршам споредба со емоциите при загуба на блиска личност. Колку е поненадејна загубата, шокот и емоциите се поголеми, колку загубата е очекувана подолг период, емоциите не се толку силни.

Read more

Изминатите денови во деловната заедница ги одбележа архивската магла, општата комуникациска збрка околу истекувањето на еден вообичаен рок (30 ноември), за поднесување на планот за архивски знаци за 2015 година до Државниот архив. Ова обврска произлегува од Законот за архивски материјал од 2012 година, а е поврзана со канцелариското и архивското работење на институциите, претпријатијата и организациите. Планот за архивски знаци е документ со кој секое правно лице одредува како ќе ги организира своите документи и кои се роковите во кои ќе ги чува.

Како настана комуникациската збрка? Веројатно почнало со некое банално соопштение на Државниот архив, и еден масовен медиумски „расипан“ телефон. Во медиумите осамнаа наслови како „последен ден за компаниите“, сите, вклучувајќи и провладините медиуми придонесоа кон збрката. Така, една национална телевизија објави вест дека „сите фирми до крајот на денот имаат обврска до архивот да ја достават целата  документација од работењето и писмо каде ќе биде наведен и начинот на кој ќе се заведуваат материјалите“. Секако проопозицските медиуми, во согласност со линијата на ширење на страв од казнената политика, имаа наслови како „ќе фрчат казни до 2.000 евра“.

Каква конфузија. Институциите, претпријатијата и организациите имаат обврска за канцелариското и архивското работење отсекогаш. Првиот закон кој го уредува тоа е Законот за архивска граѓа од 1990 година, изменет во 1995 година. И во тој закон сите имаа обврски, вклучувајќи и обврската која ја крена прашината. И во тој закон има казни, во тој од 1990 година во динари, а со измените од 1995 година казните се до дваесет плати, или тоа би изнесувало до 5.000 евра. Со законот од 2012 година се модернизираат концептите пред сè во раздвојувањето на јавни и приватни иматели на документи и архиви, во воведувањето на конвенционални (хартиени) и неконвенционални (електронски) записи, како и воспоставувањето на документациски центри. Со овој закон се изменуваат казните во 1.000 до 2.000 евра.

Read more

Пред десет-петнаесет години, Владата, односно Собранието, реши да ја укине можноста за ослободување од царина и данок на возила донирани од странство на здруженија и институции, поради наводни злоупотреби. Тогаш аргументирав со претставници на власта дека не е дозволиво за индивидуални престапи да се воведуваат колективни казни. Односно за злоупотреби од поединци да се укинат права за сите, посебно кога правата во тој случај ги одобруваа претставници на Министерството за труд и социјална политика и Царинската управа. Набргу се појавија несаканите ефекти на таа одлука – подарени противпожарни возила и возила за брза помош не можеа да бидат примени, бидејќи немаше кој да ги плати царините и даноците.

Сличен е наративот и во сегашните настани поврзани со идејата за дополнителна проверка на знаењата на студентите на универзитетите во Македонија. Дополнителна проверка на знаењата го употребувам како синоним на надворешната евалуација, екстерно или државен испит. Повеќето граѓани, ако не и сите, се согласуваме дека оценувањето во македонскиот образовен систем, вклучувајќи го и високото образование е обезвреднето под влијание на непотизми, фејворизми или, пак, сива пазарна логика. Дотука, повеќето би се согласиле со премиерот Никола Груевски. Доколку се согласуваме со тоа, за да постигнеме согласност за како да се поправи таа состојба мора да ги анализираме причините за тоа. Исто така веројатно може да се согласиме дека не сите високо образовни институции даваат и не сите студенти имаат незаслужени оценки. Соодветно мерките за подобрување на оценувањето не смеат да бидат колективна казна за сите установи и студенти, тие мора да бидат насочени.

Read more

Изминатата недела вестите од регионот беа во знакот на вториот круг на изборите за претседател на Романија. На нив се случи големо изненадување – христијандемократот Клаус Јоханис го победи социјалдемократот Виктор Понта, освојувајќи 54.5 отсто од гласовите.

Зошто големо изненадување? Пред сè затоа што Виктор Понта водеше во првиот круг на изборите со десетина проценти и затоа што истражувањата на јавното мислење предвидуваа негова убедлива победа. Понта, како актуелен премиер на Романија, целосно доминира во кампањата и во медиумите. И на крајот, Клаус Јоханис е дел од занемарливото етничко малцинство на трансилвански Саксонци (Германци) и на верското малцинство на лутерани (протестанти). Кои се Виктор Понта и Клаус Јоханис и како се случи пресвртот?

Виктор Понта, 42-годишен политичар, и покрај контроверзиите со можното плагијаторство на докторатот, ја води Социјалната либерална унија (УСЛ), коалиција каде носечки член е неговата Социјалдемократска партија (ПСД), во убедлива победа на парламентарните избори во 2012 година. Неговата победа е заснована на фокусот на економскиот развој, по повеќе години економска криза и мерки за штедење. Понта го обезбедува растот со раст во приватниот сектор, но и со зголемување на платите во јавниот сектор, кои се претходно намалени од Владата на десниот центар. Понта го води вториот обид за импичмент против тогашниот претседател Трајан Басеску, вклучувајќи и организацијата на референдумот. Виктор Понта ќе го следат многу контроверзии, вклучувајќи го и Законот за амнестија од корупцијата од 2013 година, во време кога ЕУ воспостави специјален мониторинг на Романија поради загриженоста од распространетоста на корупцијата. Корупцијата е една од главните причини поради кои Романија сè уште не е членка на Шенген договорот.

Read more

Во чаршијата и на новите медиуми на сметка на дијаспората и нивната посветеноста на старата татковина Македонија често се прераскажуваат шегите од типот „сè ќе дадам за Македонија, еве 5 долари ќе дадам за Македонија“. Кон крајот на минатиот месец на јавна расправа на Комисијата за надворешни работи на Собранието за значењето и улогата на дијаспората за Македонија во економски и политички аспекти, се проговори, меѓудругото и за јазот меѓу старата татковина и дијаспората, јаз создаден со меѓусебни предрасуди и стереотипи, од двете страни.

Стереотипи како во шегите на почетокот, кои лесно се демантираат со факти. Факти како тој дека дијаспората, односно дознаките од дијаспората, се најважниот финансиски тек во платниот биланс на Македонија последните години. Според тематска анализа презентирана на јавната расправа, вкупните годишни дознаки од странство изнесуваат околу 1.6 милијарди евра или околу 20 отсто од бруто домашниот производ (БДП). Од тоа годишно околу 1 милијарда евра се лични дознаки од странство. Дознаките преку банки и други формални патишта се мал дел на сантата мраз, тие изнесуваат околу 180 милиони годишно или 2.5 отсто од БДП. Другите средства доаѓаат по неформални канали. Висината на дознаките е стабилна во последните неколку години и, што е значајно, тие не се намалени по почетокот на економската криза. Најмногу од средствата доаѓаат од Европа, околу 70 отсто, со најголемо учество на Германија 24 отсто, Италија 22 отсто, Швајцарија 11 отсто, Турција 7 отсто, Австрија 5 отсто и Словенија 3 отсто. Од неевропските земји најмногу дознаки доаѓаат од Австралија – 13 отсто.

Read more

Во Грција, при моите престои во младоста, меѓу другите работи, ја запознав изреката „αύριο, μεθαύριο“ (аврио, метаврио), или утре, задутре. Кратка изрека, која го одразува духот на бавниот медитерански живот, која упатува на спокој, трпение. На негативната страна упатува на нерешавање или незавршување на работите. Доколку во нациите со висока работна етика велат што можеш денес да завршиш, не оставај за утре, ова изрека може да упати на што можеш да оставиш за утре, немој да го сработуваш денес.

Точно на тоа помислив кога ги прочитав медиумските извештаи за коментар на Венизелос, министер за надворешни работи на Грција и претседател на партијата ПАСОК, помлад партнер во Владата на премиерот Самарас, од Нова Демократија. Венизелос пишува дека Грција не смее да дозволи поради економските проблеми да трпи притисок во однос на националните надворешнополитички приоритети, како прашањето на Кипар, грчко-турските односи и секако спорот за името со Македонија. Тоа што всушност го вели Венизелос дека Владата, поточно Нова Демократија и ПАСОК, ја употребуваат и понатаму ќе ја употребуваат економската криза да ги заплашуваат своите сојузници во НАТО и ЕУ и со тоа да го одбегнат решавањето и на кипарското прашање и на спорот за името.

Зошто Нова Демократија и ПАСОК сакаат одбегнување на решението на спорот за името? Решение на спорот за името најверојатно ќе доведе паѓање на Владата и вонредни избори кои најверојатно ќе бидат крај за ПАСОК, а Нова Демократија ќе ја испратат во опозиција. Самарас тоа одлично го знае, бидејќи точно тој со ескалација на спорот за името, основањето на сопствената партија Политичка пролет со отцепување од Нова Демократија доведе до пад на Владата на Константин Мицотакис на 13 октомври 1993 година.

Read more

Фудбалскиот натпревар меѓу Србија и Албанија, што на 14 октомври на стадионот на Партизан во Белград беше прекинат по инцидентите со дронот што носеше карта на голема Албанија, ја доби својата фудбалска разрешница. УЕФА донесе одлука дека Србија службено го добива мечот со 3-0, истовремено Србија е казнета со три поена, како и со два натпревара без публика, а и двете федерации добија и високи парични казни.

И додека фудбалските одлуки се донесени, политичките последици од инцидентите сè уште траат. И тие, политичките последици, ги прават инцидентите на фудбалскиот натпревар, поинакви од другите инциденти. Не се невообиачаени инциденти на спортски натпревари предизвикани од екстремни навивачки групи: шовинистички скандирања и навредливи слогани, палења на знамиња на ривалските нации… И тоа не само тука на Балканот – секој натпревар меѓу Англија и Шкотска носи ризик од инциденти. И затоа УЕФА води кампања против расизмот на фудбалските натпревари. Како што не се невообичаени инцидентите, од друга страна е вообичаено инцидентите да се ограничат на навивачките групи, да се изолираат и безбедносно и политички. По палењето на македонското знаме во Косово, тој настан го осудија и политичарите од Македонија, но и од Косово.

И во тоа е разликата со овој случај, по прекинот на натпреварот, политичарите и во Албанија и во Србија, не го изолираа инцидентот, напротив тие ја ескалираа работата. На српската страна тоа го направи Ивица Дачиќ, потпретседател на Владата и министер за надворешни работи, со изјавите за политичка позадина на инцидентот со дронот и директното обвинување на братот на Еди Рама, премиерот на Албанија. Обвинување кое остана само на спинување, без постапка или докажување.  На албанска страна тоа го направија од Еди Рама, преку повеќе министри до пратеници кои ги дочекаа репрезентативците на Албанија, како херои. Вџашувачки беше меѓусебното „тролање“ и „хејтање“ на Еди Рама и Томислав Николиќ, претседателот на Србија, на Твитер, и во медиумите.

Првата политичка последица или жртва на инцидентите е историската посета на Еди Рама на Белград. Посетата е одложена од октомври за 10 ноември. Но создадениот ривалски амбиент во почеток ги ограничува можните резултати. Ривалството на врвот, поттикна тензии и во општеството. Настрадаа повеќе дуќани во Србија, пред сè во Војводина, во сопственост на етнички Албанци, но и на Горани. Чувството на загрозеност, на закана од голема Албанија е подигнато кај сите соседи на Албанија. Албанците од сите земји колку и да гледаа на инцидентот како на одбрана на знамето, што е свето нешто во повеќето нации, за соседите изгледаше дека се брани картата на голема Албанија. Која е пораката на Албанците, за нас во Македонија посебно на етничките Албанци тука кај нас? Дали сметаат дека славењето на инцидент е начин на градење заедничка држава или, пак, на добрососедство? И да, градењето на добрососедство не е предизвик само за Македонија и Грција, тоа е предизвик и за Албанија и Косово и Србија.

Read more