Сашо Клековски

Во претходниот коментар насловен „Украинско, бугарско или турско сценарио“, ги употребив трите модели во анализа на можната политичка разврска во Македонија. Притоа значењето на „турско сценарио“ беше останување на власт наспроти масовните јавни протести. Во меѓувреме се случија парламентарните избори во Турција, кои делумно го променија значењето на турското сценарио. На парламентарните избори Ердоган и неговата Партија за правда и развој (АКП), победија, но го изгубија парламентарното мнозинство за првпат по десетина години владеење.

Многумина тоа ќе го толкуваат исклучиво како спротивставување на граѓаните на „путинизацијата“ на Турција. Ердоган демонстрира јасни намери да го крои политичкиот систем на Турција според своја мерка и, откако ги исцрпи можностите за премиерски мандати, се насочи кон воведување на претседателски систем. Новата зајакната позиција на претседателот на републиката, претходно главно церемонијална позиција, беше најавена со екстравагантната претседателска палата. Како што во моментот стојат работите резултатите на изборите значат спротивставување на Ердоган и АКП.

Секако, зголемената авторитарноста на Ердоган предизвика зголемена мобилизација на општествени групи против него и неговите политики. Но резултатот на изборите е можеби повеќе резултат на либералните реформски политики на Ердоган, од почетните години. Позитивните постигнувања на Ердоган, како економскиот развој и намалување на национализмот и влијанието на војската, работат против него. Динамичниот економски развој под Ердоган ја јакне средната класа и неминовно ја поттикнува демократизацијата на Турција. Ердоган работеше и на намалување на турскиот национализам, особено негуван од војската, на пример во воспоставување на дијалог со Курдите. Исто така го врати имотот на религиозните малцинства, како православните, Евреите и Ерменците, одземен во Ататурковиот период.

Всушност, резултатот на турските избори е ваков каков што е најмногу поради успехот на Курдите – за првпат курдска партија влезе во турскиот парламент. Курдската Демократска партија на народите (ХДП) го помина високиот праг од 10 отсто и постигна историски успех. За потсетување, курдските партии во минатото биле забранувани и пратениците Курди се кандидирале како независни кандидати. Пратеничка стана и Дилек Очалан, 27-годишна внука на затворениот курдски лидер Абдулах Очалан. Прашање до сите критичари на Ердоган, и поддржувачи на кемализмот: дали тоа, изборот на Дилек Очалан во парламентот, ќе бил можен пред Ердогановиот период? Инаку, за потсетување во конфликтите со Курдите во Турција има околу 45.000 загинати луѓе. Доколку се анализираат резултатите, видливо е дека загубата на поддршката на АКП е во регионите каде постигна успех курдската ХДП.

Read more

Во претходниот коментар пишував за политичката криза во Македонија, која со митинзите на 17 и 18 мај, го постигна својот врв и би требало да започне разврската. Според туѓи искуства можни се три сценарија на разврската: украинско (промена на власта преку протести), бугарско (промена на власта преку избори) или турско сценарио (опстанок на власта). Украинското сценарио не е ниту посакувано, ниту возможно, додека СДСМ го посакува бугарското, а ВМРО-ДПМНЕ турското сценарио. Факторите што одлучувале за разврската се авторитарноста на лидерите и силата на општествените движења и политичките партии. Во Македонија и лидерството и поддршката е хибридна, што најверојатно ќе резултира во разврска која ќе биде различна од сите три. СДСМ со можности и на јавен притисок и на елитистичко решение („ново парламентарно мнозинство“), се чини нема доволно сили да издејствува преодна влада, без Груевски, на кратки патеки. ВМРО-ДПМНЕ и поради политички и поради економски причини  не може да наметне турско сценарио.

Дека е таква состојбата се гледа и во поместување на ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ од нивните почетни позиции. ВМРО-ДПМНЕ говореше само за правна разврска и тоа исклучиво на случајот „Пуч“. Од друга страна, СДСМ говореше само за политичка разврска (преодна влада до парламентарни избори). Секако и ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ може да одлучат да ги постигнат максималните позиции: апсење на Зоран Заев и рушење на премиерот Никола Груевски. Но да го постигнат тоа најверојатно ќе мора да ризикуваат рушење на државата. И тука не мислам да сеам страв дека Македонија ќе исчезне, но одење до крај толку ќе ја продлабочи политичката криза што таа лесно може да се претвори во безбедносна криза, а секако ќе ја урниса економијата и ќе не врати години наназад. Затоа и двете партии и ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ сега говорат и за политичка и правна разврска на политичката криза. Секако никој не е наивен дека ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ под политичка и правна разврска подразбираат сосема различни работи.

Read more

Политичката криза во Македонија, по митинзите на 17 и 18 мај, го постигна својот врв и би требало да започне разврската. Каква ќе биде таа разврска? На една неодамнешна многу продуктивна дебата организирана од Универзитет на Југоисточна Европа (Штуловиот Универзитет) и Амбасадата на Полска, Руфи Османи, поранешниот градоначалник на Гостивар, можната разврска ја постави во три можни сценарија: украинско, бугарско или турско сценарио, именувани според земјите во кои се случиле разврските.

Што е суштината на овие сценарија. Украинското сценарио е сценарио на долготрајни протести против власта, кои завршија со насилство, бегство на претседателот и воспоставување на нова привремена власт. Спецификата на украинското сценарио е насилноста на протестите со многу жртви. Но и тука треба да се има предвид дека беше постигнат политички договор за предвремени избори, а бегството на претседателот Виктор Јанукович најверојатно беше предизвикано поради тоа што политичкиот, воениот и полицискиот естаблишмент во Киев, а веројатно и во Москва, му ја откажаа поддршката. Бугарското сценарио е поврзано со предвремените избори во 2013 година, кога по насилните судири на полицијата и демонстрантите, кои протестираа против поскапувањето на струјата, премиерот Борисов поднесе оставка, што доведе до предвремени избори. До изборите функционира „службен кабинет“, сличен на барањата за преодна влада на СДСМ. Но и тука треба да се има предвид дека по оставката на Борисов, во три обиди не се формира политичка влада, по што претседателот го доверува мандатот на службениот кабинет. И на крај турското сценарио, сценарио на долготрајни протести, кои власта ги задушува и останува да владее понатаму. Инаку, како куриозитет, и во бугарскиот и во турскиот случај имаше скандали со прислушување на Борисов и на Ердоган.

Разврските во Украина, Бугарија и Турција, се одвивале во нивните социополитички, економски и културни контексти, но едни од факторите кој одлучувал за текот на настаните се авторитарноста на лидерите и силата на општествените движења и политичките партии. И Украина и Турција имаа авторитарно лидерство и различни исходи: во Украина пад на власта, а во Турција зачувување на власта. Различниот исход е главно условен од различната поддршка, односно Ердоган има јасна мнозинска поддршка на граѓаните. Во бугарското сценарио двигател се демократските стандарди. Патем Борисов на македонските власти им препорача да го следат неговиот пример.

Read more

Кога ќе го читате овој коментар, средношколските протести и бојкот на наставата ќе влезат во својата разврска. Министерството за образование и наука објави дека примената на новите правила за матура се одлагаат, а ова година ќе се полага матура на досегашниот начин, додека власта не е подготвена да прави отстапки за екстерниот испит. Во среда ќе се одржи најверојатно последниот средношколски марш, а потоа најверојатно со делумното исполнување на барањата и под притисок на ризикот за исклучувања, бојкотот ќе биде прекинат. Дали е тоа најдобрата можна разврска?

Премиерот Никола Груевски повика на национален дијалог за пет точки, вклучувајќи го подобрувањето на квалитетот на образованието.

Некој може да заклучи дека средношколките протести се против реформите и со тоа против подобрувањето на квалитетот на образованието. Но тоа не е така. Власта наведува дека наставата се бојкотира во пет средни училишта од 94 државни средни училишта. Кои се тие пет училишта? „Раде Јовчевски-Корчагин“, „Орце Николов“, „Георги Димитров“, „Јосип Броз Тито“ и „Никола Карев“, сите пет во Скопје. „Корчагин“ со години остварува најдобар резултат во матурата, а другите четири училишта се редовно меѓу петнаесетте најдобри училишта во Македонија. Средношколците што протестираат се најдобрите, не најлошите ученици. Кога протестираат најдобрите ученици, тие имаат целосен легитимитет, без разлика дали се здружени во унија или пленум.

Можеби меѓу тие што протестираат има ученици чии родители се симпатизери на СДСМ. Но сигурно меѓу тие што протестираат има ученици чии родители не се симпатизери на СДСМ. Јас сум еден од тие родители, а знам и многумина други. Јас учев Никола Карев, во Скопје, во едно од училиштата каде се протрестира, каде што учел и мојот вујко, каде учеше и мојот брат и многумина мои пријатели, каде сега учи мојата ќерка и каде се надевам ќе учи мојот син. Како граѓанин го следам образованието, бев член во училишен одбор, редовно учествувам во родителските активности, бидејќи сакам моите и другите деца да го добијат најдоброто можно образование. И верувам дека сите родители, без разлика дали се симпатизери на едните или на другите, го сакаат истото: квалитетно образование за своите деца.

Read more

Во коментарот што претходеше пишував за личната дискредитација преку етикетирање, за  брзиот пораст на партиската поделба и јаз што станува водечка причина за виктимизација и за дискриминација во Македонија.

Партискиот јаз во мултикултурно општество како Македонија не мора да е исклучиво негативен, напротив може да е полезен во релативизирање на етничките и верските јазови. Но растечката поларизација, како и растечкиот говор на омраза на основ на партиска припадност, како и партиското етикетирање составен дел од тој говор на омраза, укажува на пореметување на меѓупартиските односи. Тоа, пак, одразува подлабоки општествени проблеми. Соодветно справување само со етикетирањето, без да се адресираат подлабоките причини, ќе биде гребење по површината на проблемот. Подлабоките причини може да ги бараме во заемните односи и меѓузависноста, во начините на решавање на конфикти и во социјалната правда.

За градење нација потребни се заемни односи и меѓузависност меѓу различните општествени групи, како етнички и верски, така и социјални, партиски и други. Веќе одреден период личните контакти се намалуваат, а односите меѓу власта и опозицијата се одвиваат преку посредници. Во екстремите на двете страни, и на власта и на опозицијата, постојат гледишта дека другата страна е непотребна, излишна и дека Македонија би била подобро место за живеење доколку ги нема другите.

Тоа е тесно поврзано со начинот на решавање на конфликти. Повеќе пати говорам за „мачо“, маскулиното водење на политика, каде не постои можност за „победник-победник“ решение, туку само за „победник- губитник“ решение. Тоа е засновано на нетолеранцијата, но и самодоволноста, самобендисаноста, ароганцијата, каде важен и исправен е само сопствениот став и мислење, а другиот е небитен. Разликите во мислењата се решаваат со наметнување на ставови, а не низ дијалог. Тоа неминовно влијае на нарушување на заемните односи.

Read more

Вчеравечер, во организација на Левичарското движење „Солидарност“ се одржа трибина „Црвени кругови, соросоиди и предавници – етикетирањето, жигосувањето и поларизацијата на македонското општество“ чиј наслов го позајмив за насловот на мојот коментар. Според најавата, трибината се фокусира на личниот углед и на личната дискредитација пред сè преку етикетирање. Во чаршијата, во јавниот простор, личниот углед е императив, и соодветно етикетирањето е честа партиска техника и пракса. Етикетата е кратенка, брз пат до некакво значење, позитивно и негативно, каде позитивната е резервирана за себе, а негативната е резервирана за партискиот ривал. Негативното етикетирање ги одбележува непријателите и ги дехуманизира. Поделба на општеството на непријателски групи, наместо на неистомисленици и спротивставени страни, но со еднакви права на различно мислење, е погубна. Притоа се заборава дека угледот е поврзан со човековото достоинство, веројатно најуниверзалната човечка вредност и основа за дефинирање на човековите права. „Солидарност“ бара начин на надминувањето на овие погубни техники на владеење и се обидува да отвори пат за креирање нов политички субјект – зрел демократски граѓанин кој ќе го уважува правото на различност.

Негативното етикетирање или стигматизирање, односно придавањето на непосакувана или дискредитирачка особина на лице или група насочена кон снижување на статусот во очите на заедницата е дел од (говор на) омразата, за што пишував претходните два коментари. Како што заклучив (говорот на) омразата, превенцијата и сузбивањето, е нашиот цивилизациски вредносен предизвик, неопходниот предуслов за развој на дијалог, политички, социјален, граѓански… за функционална партиципативна  демократија, за нормално општество!

Надминувањето на етикетирањето, како партиска техника, е битен дел од превенцијата и сузбивањето на (говорот на) омраза. И веројатно еден од првите чекори во надминување на сегашната политичка криза. Како да го надминеме етикетирањето? Потребни се анализи, градење на јавна свест, политики.

Read more

Претходниот коментар го посветив на „Безомразно“ проект што го адресира проблемот на говорот на омразата во нашето општество. Проблемот на говорот на омразата, заедно со казнените, кривичните дела на омраза, е врвот што се гледа на сантата на мраз, на нетолеранцијата, неприфаќањето и непочитувањето на разликите, предрасудите, пристрасноста, дискриминацијата, ксенофобијата. Политичарите и медиумите се издвојуваат како чинители кои влијаат негативно. Проектирањето на вината кон политичарите и медиумите е делумна само-амнестија на сите нас, граѓаните. Сè додека врв на политичка дебата е таа на Бранко Црвенковски и Љупчо Георгиевски, која заврши со жестоко меѓусебно навредување, тешко до пристојна јавна дебата, во која говорот на омраза ќе се смета за непримерен и неприфатлив. И сензационалистички пристап на медиумите ќе продолжи, сè додека медиуми и емисии во кои има говор на омраза имаат високи рејтинзи (гледаност/читаност).

Со растечката политичка поларизација, со растечкиот јаз меѓу симпатизерите на ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ, или на поддржувачите и противниците на власта, во пораст е и говорот на омразата. И едните и другите ја правдаат својата страна, со однесувањето на другата страна. Препознавање на (говорот на) омразата само на другата страна, го прави проблемот на борбата против (говорот на) омраза, дополнително тешко, покрај веќе постоечките проблеми во превенцијата и во сузбивањето на (говорот на) омраза.

Read more

Деновиве беше одбележано завршувањето на „Безомразно“ двегодишниот проект на Македонскиот институт за медиуми (МИМ) од Скопје. Безомразно го адресира проблемот на говорот на омразата во нашето општество, проблем што е во пораст последните години. Тоа е доволна причина за анализа и коментар. Дополнителна причина е потребата да истакнам еден проект на граѓанска организација која адресира суштински проблем на нашето општество, во создадениот амбиент дека „нема фајде од парите што ги трошат невладините организации“.

Проблемот на говорот на омразата, заедно со казнените, кривичните дела  на омраза, е врвот што се гледа на сантата на мраз, на нетолеранцијата, неприфаќањето и непочитувањето на разликите, предрасудите, пристрасноста. Перцепираниот пораст на говорот на омраза е одраз на најверојатниот пораст на нетолеранцијата и  неприфаќањето и непочитувањето на разликите. А пред нас стои цивилизациската потреба од развој на меѓузависност и конструктивно решавање на споровите и конфликтите (во форма на политички, социјален, граѓански и секој друг облик на дијалог), засновани на толеранција и почитување на разноличноста.

Read more

Во актуелната политичка криза, и во наративот на ВМРО-ДПМНЕ за „Пуч“ и во наративот на СДСМ за „Бомбите“ вклучени се странски држави или меѓународната заедница. Секако во едниот наратив во дестабилизација на земјава, а во вториот наратив за стабилизација. Актуелната политичка криза се одвива во контекст на зголемен ривалитет меѓу Западот и Русија, при што директно Германија се вклучи во пополнувањето на геостратегискиот вакуум поради одолжените ЕУ-интеграции на Западен Балкан и го презеде водството во одржување на животот на ЕУ-агендата.

ВМРО-ДПМНЕ со наративот за странско учество во дестабилизација на Македонија на одреден начин се обидува да ја задржи меѓународната заедница на страна, а СДСМ бара вклучување на ЕУ во решавање на кризата. ЕУ досега се држи донекаде настрана, за да ја тестира зрелоста на државата, институциите и општеството, но и немешање без, од сите страни, јасно изразено барање за ЕУ вклучување.

За многу краток период се наредија изјави и настани, како, изјавата на премиерот Груевски за поширока стратегија во која Зоран Заев е пион, најавените мерки за градење на доверба меѓу Македонија и Грција,  посетата на премерот Груевски на НАТО, отстапувањето на Зоран Заев, исклучиво од политичка разврска, со вклучување на непристрасна истрага за прислушувањето, резолуцијата за вклучување на Федерика Могерини, ЕУ комесар во медијација меѓу двете партии, подоцна појаснето дека вклучувањето е во спорот за името, како и шпекулациите за средба на премиерите на Македонија и Германија… Сето ова зборува за висок интензитет на случувања, кои не се јасни докрај и транспарентни за јавноста.

Read more

Во актуелната политичка криза, и во наративот на ВМРО-ДПМНЕ за „Пуч“ и во наративот на СДСМ за „Бомбите“, како што пишував во „Промена на режим во три чекори“, има една точка во која ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ навидум се согласуваат: улогата на странски држави или меѓународната заедница. Исто така се чини и ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ придаваат големо значење на улогата на странски држави и меѓународната заедница. Секако во едниот наратив во дестабилизација на земјава, а во вториот наратив за стабилизација.

Пред да продолжам, мал осврт за геостратегискиот контекст. Статус квото за блокадата на евроатлантските интеграции на Македонија, од страна на Грција, во релацијата Македонија, Грција и меѓународната заедница (читај Запад), се смени кај меѓународната заедница. Како што пишував во „Спасиба Путин“, односот на Русија во поранешните советски простори, но и глобално (Сирија) го врати интересот за евроатлантските интеграции на Балканот и на Македонија. За да не бидам разбран погрешно со претходното „Спасиба Путин“, имам пишувано за пет причини поради кои Македонија треба да ја поддржува Украина.

Не дека балканските земји имаат желба за вртење кон Москва, туку дел од нив се ранливи (политички, економски, енергетски) и подложни на дестабилизација. И не дека Москва сериозно смета на балканските земји, туку е одлична можност ривалството со НАТО да се држи што подалеку од Русија и поранешните советски простори. И тоа богами Москва со режимот на Милошевиќ го правеше успешно десетина години.

И Македонија се наоѓа не по свој желба и избор, кои се јасно евроатлантски, во простор на геостратегиски натпревар на Западот и Москва. На тоа нè потсети реакцијата од руското МНР за „пучот“, прво огласување на Москва за состојбите во Македонија по 2001 година. Или, пак, изјавата на американскиот секретар Кери за Македонија како земја на линијата на судир меѓу Запад и Русија, што беше ублажена последователно. Но и без таа изјава во САД и минатата година ја продолжија „вонредната состојба“ (National Emergency) за Западен Балкан. Тоа што САД сè уште го третираат така регионот мора постојано да нè потсетува на регионалната геостратегија. Инаку, тој акт на Вашингтон ја создава и правната основа за „црните листи“, во случајот на Македонија на тие што го подриваат Охридскиот рамковен договор и меѓуетничките односи. Германија со минатогодишната средба во Берлин, согледувајќи го геостратегискиот вакуум поради одолжените ЕУ-интеграции на Западен Балкан, го презеде водството во одржување на животот на ЕУ-агендата.

Read more