Општествено-политички

Меѓупартиските преговори не водат до излез од кризата, но во моментов нема друг пат, што општетвото го става во circulus vitiosus, ситуација во која решението на проблемот, создава нови проблеми кои ќе придонесат да биде сè потешко да се реши почетниот проблем. Тоа можеше да се заклучи од дебатата на Младинскиот образовен форум минатата недела, кога на темата „Меѓупартиските преговори (не) водат до излез од кризата“ дебатираа „за“ тимот: Бујар Османи, Фросина Ременски и Петрит Сараќини и „негацискиот“ тим: Лилјана Поповска, Гордан Калајџиев и Миша Поповиќ.

Дали договорот меѓу четирите партии со посредство на меѓународната заедница беше единственото решение за излез од оваа криза?

Аргументите „за“ се засноваат на гледањето „тие што ја направија кризата, тие треба да ја решат“. Политичката криза е настаната со непризнавање на резултатите на парламентарните избори во 2014 година од страна на СДСМ, продлабочена со аферата со прислушување, и мора да се реши низ договор на ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ. Земјата не можеше да продолжи без опозиција во Парламентот, ниту пак беа можни нови избори на кои СДСМ нема да учествува. И секако индициите од аферата со прислушување мора да имаат правна разврска. Соодветно мораше да има договор и тој договор мораше да има мерки и за политичка разврска (избори) и за правна разврска (специјално јавно обвинителство). Договорот од Пржино е можност за обнова на политичкиот дијалог, кој беше целосно прекинат и да се запре поларизацијата и започне процес на премостување на поделбите.

Read more

Соборувањето на рускиот авион во Сирија и обвинувањата за улогата на Турција изречени од рускиот претседател Путин поттикнаа лавина на анализи и коментари, кој, кого и зошто подржува во конфликтот кој ја создаде Исламската држава на територијата на Сирија и Ирак. Во претходниот коментар напишав дека и пред Русија, доказите веќе ги има обезбедено Западот, како Институтот за изучување на човековите права на  Универзитетот „Колумбија“ кој составил „ИСИС-Турција листа“ на обвинувања, кои се кредибилни. Турција ако не со чинење, тогаш со не-чинење обезбедува „автопат“ за џихадистите. Турција нема да ја пресече поддршката за ИСИС поради своите национални интереси (ризик од независен Курдистан) или идеолошки (сунитски фундаментализам) или поради лукративни/коруптивни интереси. Но ако се декомпонираат турските национални интереси, па дури и идеолошките и коруптивните интереси, можеби трагите ќе водат кон борбата за моќ во самата Турција.

Замешувањето на Турција во сириската граѓанска војна е мешавина на историско наследство на распадот на Отоманската империја, и Ердогановиот сон за нејзини обновување. И повратно, Ердогановата поддршка на сунитските бунтовници во Сирија влијае на борбата за моќ во самата Турција.  Во Турција има верско малцинство на алевити, околу 10 отсто, блиски до нам познатите Бекташи и до алавитите на кои припаѓа сирискиот претседател Асад. Но не е само Асад од ривалската група. Алевит е и Кемал Киличдароглу, претседателот на Народната републиканска партија (ЦХП) и лидер на турската опозиција и потпретседател на Социјалистичкта Интернационала. На изборите во јуни оваа година Ердогановата АКП го изгуби мнозинството поради про-курдската Демократска партија на народите (ХДП), која е лево ориентирана, посветена на грасрут-демократија, еднаквоста и посебно на правата на жените. Со едно крајно поедноставување може да се рече дека има пресликување на Ердогановите непријатели во Сирија и неговата опозиција во Турција – и едните и другите се секуларни, социјалисти и малциства (алавити, Курди). На некој начин Ердоган сирискиот конфликт го употребува и во домашната борба за моќ посебно меѓу јунските и повторените ноемвриски парламентарни избори. Меѓу јунските и ноемвриските избори во Турција, се обновија судирите со курдската ПКК-војска, а насилството ескалира во октомври со бомбашкиот напад во Анкара кој остави над 100-тина мртви. Според многумина посматрачи Турција е доведена до праг на граѓанска војна, отворај ги старите рани меѓу Турците и Курдите и Сунитите и Алевитите. Со (злоупотреба на) безбедносните закани, Ердогановата АКП победи на повторените избори во ноември 2015 година.

Read more

Соборувањето на рускиот авион во Сирија и обвинувањата за улогата на Турција изречени од рускиот претседател Путин поттикнаа лавина на анализи и коментари, кој, кого и зошто подржува во конфликтот кој ја создаде Исламската држава на територијата на Сирија и Ирак.

Турција за руските обвинувања за поддршка на ИСИС одговора кратко: докажете! А Русија и нема потреба да докажува. Доказите веќе ги има обезбедено Западот. На пример, Институтот за изучување на човековите права на  Универзитетот „Колумбија“ составил „ИСИС-Турција листа“ на обвинувања, кои се кредибилни, а се изнесени од меѓународни извори како „Њујорк Тајмс“, „Вашингтон Пост“ или „Гардијан“ и Би-би-си, но и од турски извори како Си-ен-ен Турк, „Хуриет“, „Џумхуриет“ и други. Во листата се наведуваат обвинувања за поддршка на ИСИС од Турција, со чинење или не-чинење, и тоа во испорака на оружје, транспортна и логистичка поддршка, поддршка во регрутација и обука на борците на ИСИС, медицинска поддршка, и финансирање преку илегална трговија со нафта, до најтешките обвинување дека турските сили се борат заедно со ИСИС (посебно поврзано со битката за сириско-курдскиот град Кобане). Всушност, најсолидните докази против Турција, за транспорти на оружје за џихадистите во Сирија организирани од турската тајна служба, ги имаат обезбедено турски новинари од Република – Џумхуриет (Cumhuriyet), кои деновиве беа уапсени и обвинети за шпијунажа.

Еден секојдневен пример обезбедува самиот ИСИС со својата електронска публикација „Хиџрах до Исламската држава – што да се спакува, со кого да се контактира и каде да се оди“. Ова публикација направена како имитација на популарен туристички водич на „Лонли планет“ за Исламската држава, дава насоки како џихадистите од Западот да пристигнат до Исламската држава. Меѓу другото во водичот се објавени и сведоштва на борци за контакти во Турција и како најлесно може да се помине турската граница, вклучувајќи и со подмитување на турските гранични сили. Земајќи во предвид дека за Исламската држава се борат десетици илјади странски џихадисти, Турција ако не со чинење, тогаш со не-чинење обезбедува „автопат“ за џихадистите.

Read more

Безмилосност е тоа што го посакува Исламската држава, тоа што ќе ги одреди подалекoсежните последици од терористичките напади, и што го открива главниот мотив на терористите од Исламска држава на Ирак и Сирија (Левант) – ИСИС/ИСИЛ или само Исламска држава. ИСИС можел да заклучи дека веројатноста за моќна светска коалиција и воена интервенција на територијата на Исламската држава не е непосредна опасност. Констатацијата во коментарот од претходната седмица, по само неколку дена, со соборувањето на рускиот авион од страна на Турција, е уште повалидна. Но за соборувањето на рускиот авион, подолу.

Доколку воена интервенција не е непосредна опасност, тогаш  ИСИС можат со терористичките напади да се обидат да ги постигнат своите политички цели. А нивната политичка цел е наметнување на својата идеологија, на своите вредности, како околина на судирот меѓу Западот и ИСИС. И тука не мислам да идеологија на исламот, туку на ИСИС, бидејќи мора да се постави граница меѓу исламот и исламизмот како радикална идеологија. Со терористичките напади сака да предизвика одмаздничка реакција, ИСИС сака да ја наметне  безмилосноста, наспроти солидарноста на Западот. Зошто така ќе го наведе Западот да води идеолошка конфронтација со вредносен систем во кој ИСИС многу подобро се снаоѓа. Сè додека Западот опстои на сопствените вредности пред сè солидарноста, ИСИС ќе води изгубена борба. И обратно, Запад не може да добие борба со безмилосност, поле во кое ИСИС покажа дека нема граници. Како што некој рекол Запад не е само географски поим, туку симбол за одреден морал, етика и вредности кои се инспирирачки за целиот свет. Без тие вредности Западот е само една страна во војната.

Read more

Со шокот и болката од ноемвриските терористички напади во Париз сè уште не стивнати, започнаа анализите и коментарите за сите можни аспекти. Некои аспекти како колективизацијата на вината врз целиот ислам, наспроти индивидуалната одговорност на терористите кои се  безначаен број во однос на следбениците на исламот или, пак, евро-центричноста на солидарноста, наспроти тоа што во Сирија секој ден се убиваат толку луѓе колку што погинаа во Париз, веќе ги имав коментирано во јануари оваа година во „Сите се Шарли, а ние?“. Mногу домашни и странски коментатори пишуваа за тоа, а и многумина на социјалните медиуми го изразија својот став. Овој осврт е за подалекoсежните последици, а за тоа се важни мотивите на терористите од Исламска држава на Ирак и Сирија (Левант) – ИСИС/ИСИЛ или само Исламска држава.

ИСИС прво успеа да воспостави протодржава Исламска држава, со  донекаде стабилни територија и граници, второ, да поттикне сестрински  организации во повеќе држави како Нигерија, Либија и Египет (Синај), и трето да организира или инспирира терористички напади во соседството (Турција, Либан) или пак на моќни земји (Русија, Франција и др.). Сериозни медиуми објавија анализи дека нападот во Париз е почеток на крајот на ИСИС, заснована на размислувањето дека сите терористички организации биле уништени кога влегле во конфликт со моќна земја, а ИСИС со последните терористички напади влегува во директна конфронтација најмалку со Русија и Франција.

Дали тие што воспоставија прото-држава „Исламска држава“, се толку глупи или луди „да ги задираат лавовите дури спијат“?

Но пред понатамошна анализа, краток преглед кои се ИСИС.

ИСИС е откинат огранок на Ал-Каеда во Ирак, кој успехот го должи на здобивање поддршка од незадоволните  Арапи-сунити, маргинализирани од шиитските власти во Ирак и Сирија, како и (не)скриената поддршка од регионални сили. Најголемиот успех на ИСИС е окупацијата на Мосул во северен Ирак, град со над еден милион жители, главно Арапи-сунити. Заземањето на Мосул не е можно без пристапување кон ИСИС на Арапите-сунити, односно прогонуваниот естаблишмент на БААС-партијата и на Садам Хусеин, вклучувајќи високи офицери на Садамовата армија. Окупацијата на Мосул на ИСИС му обезбеди многу најсовремено американско оружје, оставено од разбеганата ирачка армија и многу готовина од ирачката национална банка и секако многу нафта. (Не)скриени поддржувачи на ИСИС се регионалните сили како Саудиска Арабија, Катар и Турција секој од своја причини, првите како баланс на шиитската оска Иран, Ирак, Сирија и Либан (Хезбулах), а последната како баланс на можен независен Курдистан на границите на Турција. Доколку крајно се поедностави, успехот на ИСИС не е идеолошки (верски), туку заснован на исклученоста на Арапите-сунити, како и регионалното ривалство на сунитите (Саудиска Арабија) и шиитите (Иран).

Read more

Октомври е месец за подготовка на ајвар и за објавувањето на ЕУ-извештајот за Македонија (и другите земји аспиранти). Оваа година условите влијаеја  традиционално октомвриски работи да се случат во ноември.

Коментирајќи го минатогодишниот извештај ја опишав атмосферата како „октомвриски патардии“ или врева која постојано се случува пред и со објавувањето  на ЕУ-извештајот. Како што повеќе пати сум коментирал ЕУ-извештајот во македонското општество доби статус на матура во животот на пубертетлии, стана ритуал на премин. Сите засегнати страни секоја година во октомври се во исчекување – дали напредувавме изминатиот период, дали нашата транзиција ќе влезе во завршница, дали ќе бидеме прифатени како полноправна членка на ЕУ-семејството.

Ова година во контекст на „прислушуваните разговори“ оценките на ЕУ-извештајот уште повеќе се поларизираа. ЕУ-извештајот за Антонио Милошовски е „пораз за политиката на СДСМ“, за Радмила Шеќеринска „вистината за Македонија одекна и во Брисел“ и секако ДУИ укажува на потребата „да се подобрат односите меѓу заедниците“. Самите коментари на извештајот се најдобра потврда на клучни изјави како  „распад на политичкиот дијалог“ со „нагласена политичка култура на поделби“. Донекаде со својата умереност отстапуваше изјавата на Никола Поповски, министер за надворешни работи кој укажа на значајноста  на задржувањето на препораката како силен мотив за продолжување на политичкиот дијалог и за неопходните итни реформи.

Во зголемувањето на вревата и збрката, може да влијаат и банални прашања како преводот на текстот од англиски на македонски. Една илустрација е преводот на  препораката поврзана со Охридскиот рамковен договор, односно  завршување на неговиот „review“, преведено на македонски како „ревизија“, наместо посоодветните зборови на македонски како преглед или оценка. Зборот ревизија во македонскиот јазик може да се толкува како преглед, проверка или оценка на исполнувањето на целите и мерките на Охридскиот рамковен договор, но и како преразгледување или промена на целите. Зборот ревизија на Охридскиот рамковен договор, во комбинација со изјави на поединци за федерализација на Македонија, може да доведе до погрешни перцепции на јавноста, што точно е препораката на ЕУ.

Read more

Изјавата на Метју Нимиц, медијаторот помеѓу Македонија и Грција во спорот за името, пред неколку дена за грчкиот конзервативен весник „Екатимерини“, го врати во внимание спорот за името. Изјавата на Метју Нимиц, вообичаено крајно воздржан во откривање на деталите на медијацијата, го привлече вниманието, затоа што се чини првпат открива детали на можниот договор и првпат дава конкретна временска рамка од 15 месеци. Од друга страна, точките изнесени од Нимиц не се непознати: решение со кое Република Македонија, би го зачувала достоинството, но би имала географска одредница за да се разликува од другите делови на Македонија. Нимиц нагласува дека треба да се разговара за опсегот на употреба, за преодниот период, за територијалните претензии (!?), за идентитетот и културното наследство, како и за временска рамка за евроатлантските интеграции.

Доколку Нимиц не соопшти детали, од каде е тогаш овој оптимизам? Веројатно оптимизмот е заснован на промените во трите страни во спорот за името: Македонија, Грција и меѓународната заедница.

Почетната промена се случи всушност кај меѓународната заедница (читај Вашингтон и Брисел). Како што пишав во април 2014 година во „Спасибо Путин!“, со конфликтот во Украина и измената на контекстот во Источна Европа, НАТО се реенергизираше и НАТО-проширувањето повторно стана приоритет, и со тоа се создаде поволен меѓународен контекст за решавање на спорот за името меѓу Македонија и Грција. Во меѓувреме, ривалитетот меѓу Запад и Русија се зголеми и на Западниот Балкан, со кризи и тензии скоро во сите контакт земји: Босна и Херцеговина, Црна Гора, Косово и Македонија.  На тоа се надоврзува сериозната бегалска криза, како и други предизвици.

Read more

Во претходниот коментар го почнав освртот на аферата „Телеком“,  случај на голема корупција кој се чини ќе влезе во судска разрешница во САД. Според обвинението, наводно се договарале спречување на конкуренцијата и други регулаторни поволности, се менувала регулатива за да задоволат специјални интереси на приватна фирма, на штета на пазарот и потрошувачите, а за возврат се барале услуги за партиски и лични интереси. Аферата „Телеком“ првпат открива детали за регулаторна корупција во Македонија. Досега кај нас експонираните случаи на голема корупција биле поврзани со злоупотреба на положбата во јавни набавки (тендери). Сега се открива како функционира „регулаторната корупција“, обезбедување на специјален интерес во регулативата, во законите и прописите, во замена на исполнување на партиски и/или лични интереси на одговорните функционери. Македонија е многу ранлива на ваква регулаторна корупција, поради три причини: слабиот капацитет за политики, нетранспарентни постапки и маргинализираното Собрание.

Повеќето министерства во земјава имаат слаб капацитет за политики, односно за правење на закони и прописи, за регулативи. Поради слабиот капацитет на самите министерства може незапазено да помине специјален интерес во регулативата. На ова се надоврзува начинот на донесување на регулативата, на законите и прописите, многу често регулативата се подготвува без вклученост на сите засегнати страни и на јавноста.

Нетранспарентноста во донесувањето на регулативата, на законите и прописите, покрај невклученоста на сите засегнати страни и на јавноста, дополнително се заматува со честите промени, најчесто во скратена процедура, без објавување на прочистени текстови на регулативата. На пример, Законот за работни односи од 2005 година, кој се спомнува во врска со аферата „Телеком“, има четири измени и дополнувања, една исправка на измени и девет одлуки на Уставниот суд, а првиот прочистен текст е објавен по пет години, во 2010 година. Следните години има по неколку измени, но има подобрување бидејќи секоја година се објавува пречистен текст. Или Законот за градење од 2009 година, по последниот пречистен текст од 2013 година, до денес има цели дванаесет измени, без објава на пречистен текст. Примери има толку многу, што во истражување на бизнис асоцијации, една од најважните и најчести поплаки е регулаторната несигурност.

Read more

Вест на неделата е аферата „Телеком“, објавата на обвинението против „Маѓар телеком“, од страна на Комисијата за хартии од вредност од САД. Комисијата за хартии од вредност тврди дека тројца високи извршни директори на „Маѓар Телеком“ оркестрирале, одобриле, и извршиле план  за поткуп на македонски функционери во 2005 и 2006 година за да се спречи воведувањето на нов конкурент и да се добијат други регулаторни поволности, во прописите за телекомуникации и во тие за работни односи.

Како тоа нешто што во Македонија се говори уште од 2008 и 2009 година, кога постоеше слично обвинение во македонското јавно обвинителство е вест во 2015 година? Од повеќе причини.

Конечно за еден случај на голема корупција се чини ќе влезе во судска разрешница, во САД. Сите обвинети се невини дури не се докаже спротивното, но ѝ да се стави настрана наводниот поткуп за македонски политичари, постојат доволно докази дека македонски политичари преговарале за спречување на конкуренцијата и други регулаторни поволности во замена за вработувања, исплата на дивиденди и отворање на оператор во Косово. Менувале регулатива за да задоволат специјални интереси на приватна фирма, на штета на пазарот и потрошувачите, а за возврат барале услуги, нека не бидат за лични, туку за партиски интереси.

Аферата „Телеком“ првпат открива детали за регулаторна корупција во Македонија. Во литературата постои мала и голема корупција, кај што големата е поврзана со политичари на високи функции. Досега кај нас експонираните случаи на голема корупција биле поврзани со злоупотреба на положбата во јавни набавки (тендери). Сега се открива како функционира „регулаторната корупција“, обезбедување на специјален интерес во регулативата, во законите и прописите, во замена на исполнување на лични или партиски интереси на одговорните функционери. За значајноста на ова тема говори и тоа што под покровителство на ЕУ, Регионалната антикорупциска иницијатива се фокусира на коруптивниот ризик во законодавниот процес, и препорачува десет начини на антикорупциска проверка на регулативата.

Read more

Предизборново формирање на нови политички партии и граѓански движења со желба да прераснат во политички партии за час потсетува на македонското политичко минато обележано со голем број на политички партии. По ослободувањето од пресијата на комунистичкиот еднопартиски систем, се формираа повеќе партии како Лигата за демократија, Сојузот за реформски сили, сега Либерална партија која го слави 25-годишниот јубилеј, МААК, ПДП итн. Но понатаму, делумно формирани од големите лидерски суети, делумно од тајната полиција достигнавме до над 150 партии. Тоа се големи партиски амбиции за малобројна земја како Македонија. По врвот од 2009 година бројот на партии опаѓа и денес изнесува околу 35 партии.

Во Македонија постепено се етаблира двоен бипартизам, на една страна ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ, а на друга ДУИ и ДПА. Тие четири партии сега ја формираат „големата четворка“. Тоа е делумно поради демографијата на земјава и ограниченоста на ресурсите,  делумно поради изборниот модел. Многуте обиди и по првичниот успех, како на пример на ДА и НСДП или на ВМРО-НП, постепено се претопувале во бипартизмот на ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ и на ДУИ и ДПА (претходно ПДП). Почетен успех имале и партиите кои се основале со отцепување на фракција (НСДП, ВМРО-НП), поретко сосема новите (ДА). ЛДП која беше трета партија и во еден момент имаше околу 100.000 гласачи, помина низ фрагментација со заминувањето на Стојан Андов (Либералната партија), Лилјана Поповска (ДОМ) и Стевче Јакимовски, Аце Коцевски и Владо Поповски.

Новиот бран на политики партии се поттикнати од значајниот број на неопределени граѓани. Кај политичките партии кои се надеваат на гласовите на граѓаните етнички Албанци се формира Движењето за реформи на ДПА или во жаргон ДПА-Села, која се формира со отцепување на Зијадин Села од ДПА. Тоа не е првпат да се случува во историјата на ДПА, каде што незадоволните се одалечувале, на пример Замир Дика, Руфи Османи, Имер Селмани и други,  а некои и формирале нови партии како Нова Демократија (Имер Селмани) или НДП (Руфи Османи), кои често целеле на гласачкото тело на ДПА во нивниот регион. Овие партии постигнале почетен успех, обично локално или регионално, таму откаде потекнува лидерот, Скопје, Гостивар, со привлекување најчесто на гласачкото тело што го имала ДПА, но не успеале да стекнат поддршка на национално ниво, по што се губеле од политиката. Голема е веројатноста тоа да се случи со ДПА- Села: да постигне успех во Струга, со постоечкото гласачко тело на ДПА, но са мали шанси да се одржи на подолги патеки. Освен ако со значајноста на својот успех не поттикне како што нејзиното име говори – реформа во ДПА.

Read more