Општествено-политички

Каков почеток на новата година! Иако воведниот коментар го насловив „Две илјади и седумнаесетта: крајно непредвидлива година“, повторно сум затекнат од бурниот почеток на годината. Тоа што го предизвика бурниот почеток на годината во светот секако беше диктирано од датумот (20 јануари) на инаугурацијата на Доналд Трамп за претседател на САД. Oсобено е импресивен институцискиот (разузнавачки) обид за компромитација на претседателството на Доналд Трамп и особено евентуалното зближување на САД и Русија. Но бидејќи хајката против Доналд Трамп ќе продолжи, за тоа ќе постојат прилики за коментирање во друга прилика. Кај нас дома обично крајно пасивниот празничен период на кифлички, руска и сарма, преплетено со посно гравче и костени, значеше хиперактивен период за политичките лидери. Никола Груевски во период на интензивни комуникации околу формирањето на Влада, најде време да објави почеток на десоросоизација на Македонија, што ќе мора да се анализира и коментира во следниот период. Како и анти-Трамп кампањата и десоросоизација, ќе бидат теми уште еден период, ова недела најактуелни се разговорите за формирање на Влада и во тие рамки објавената Платформа на ДУИ, Беса и ДРДПА.

И, да, една дигресија. Изборите завршија, резултатите се конечни. Можеби пропуштив, ама не сум забележал дека Зоран Заев, лидерот на СДСМ, се јави на Никола Груевски, лидерот на ВМРО-ДПМНЕ да му честита на победата. Напротив забележав многу обиди за релативизација, дека на изборите победила опозицијата. Ајде ќе почекаме да видиме кој ќе формира Влада, ама се ми се чини дека целата релативизација е поради една изјава на Зоран Заев, дека ако изгуби и само со еден пратеник помалку ќе се повлече од сите општествени и политички функции. На Македонија ѝ треба одговорност, а таа секогаш најдобро се гради ако почне од сопствената одговорноста.

Назад, на главната тема на Платформата на ДУИ, Беса и ДРДПА. Прво дали е тоа платформа на етничките Албанци, на партиите кои ги застапуваат етничките Албанци, или на три политички партии ДУИ, Беса и ДРДПА. Најсоодветно е да тоа се третира како платформа на три партии, бидејќи таа платформа не беше изборна и не беше понудена на гласачите, а не ја поддржаа и сите партии за кои гласале етнички Албанци. Но можеби тоа не ни платформа на трите партии, туку платформа за спас. Чиј спас? За тоа треба да се погледне и формата и содржината.

Read more

Во пишувањето на годишни политички прогнози се вметнува одреден степен на непредвидливост, делумно бидејќи некогаш политиката е непредвидлива, делумно да се оправдаат можните погрешни процени. Но прогнозирањето на 2017 година е крајно непредвидлива година, а таква ја прави еден човек: Доналд Трамп.

Во прогнозата за 2016 година, во значајни настани воопшто не ги вклучив претседателските избори во САД, претпоставувајќи дека ќе победи статус квото, односно Хилари Клинтон. Но се случи „Трамп – крајна одмазда на заборавените!“. Некои и понатаму го потценуваат Трамп, но тој уште не стапен на функција веќе ја менува Америка и светот. Деновиве Форд објави дека се откажува од вложување на 1.6 милијада долари во фабрика во Мексико, а наместо тоа ќе вложи 700 милиони долари во фабрика во Мичиген (една од индустриските држави што му ја донесе победата на Трамп).

Трамп е можност за нов почеток или нова катастрофа. Слоганите на Трамп како „Мејк Америка грејт агеин“ или „Америка фрст“, ќе добијат повеќе значење кога ќе е јасно дали тоа ќе значи нов американски изолационизам или ќе значи нов американски унилатерализам. Повеќемина сметаат дека Трамп е првиот постидеолошки претседател, дека ќе значи одлучен унилатерализам, но и повеќе, ќе значи напуштање на политика заснована на вредности како демократија и човекови права и вртење кон трансакциска политика или што има тука за Америка? Тоа би било крај на седум децении на Пакс американа, крај на Западот како вредносен поим, и негово сведување на чиста географија и враќање на реалполитиката на голема врата. Тоа би значело натамошно повлекување на Америка од глобалната политика и оставање на празен простор (за Русија, за Кина) и слабеење на НАТО и други мултилатерални институции и договори.

Read more

По 2015 година како година на опасно живеење или година што треба да ја оставиме зад нас што побргу, 2016 година можеше да биде година на ескалација или на разврска. Тоа што се случи е предизвик на статус квото во трите важни подрачја што нè засегаат нас: политиката во ЕУ, Запад – ислам и Запад – Русија. Всушност тоа што се случи е повеќе од предизвик, тоа е тежок потрес на статус квото, кој во овој момент не јасно дали ќе води кон подобро или е вовед во разурнувачка ерупција! Иако знаците постоеја ретко кој, можеше да предвиди дека ќе случат брегзит – моментот, крајот на турскиот демократски експеримент и руската одлучност.

Јакнење на десните популисти и екстремната десница, и во поретки случаи на екстремната левица на југот на Европа, беше предвидлив тренд. Јасен беше и огромниот предизвик за ЕУ со референдумот во Велика Британија „Да се биде во ЕУ или не“ или ризикот од брегзит, со што првпат наместо за ЕУ-проширување, започнува ЕУ-намалување. Но, оптимистичката пристрасност доведе во  ситуација „Од играчка, плачка“. Брегзит не само што има и ќе има огромен импакт на самата Британија, ќе има импакт на евроатланскиот свет и со тоа глобален импакт.

Read more

Предизборно, по барање на неделникот „Фокус“, и мојата прогноза беше дека резултатите нема да бидат во рамките на максималните очекувања и на ВМРО-ДПМНЕ (63 пратеници) и на СДСМ (+1 пратеник), а шансите за победа на ВМРО-ДПМНЕ се поголеми отколку тие на СДСМ. За иднината на лидерствата на двете партии значајни се резултатите во ИЕ 4 и 1. Мојата анализа беше дека резултатот може да го помести „брегзит“ тип на гласање меѓу гласачите етнички Албанци кон СДСМ и Беса. За постизборните настани и за Македонија да продолжи кон излезот од политичката криза, сметав дека ќе мора да го спроведе Договорот од Пржино докрај, што покрај политичка разврска (избори), вклучува и правна разврска (СЈО). Сметав дека новата Влада ќе мора да работи на намалување на поларизацијата во општеството и воспоставување на политички дијалог, пред се меѓу ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ. Без овие приоритети македонските евроатлантски интеграции се во ќорсокак, Македонија е во ќорсокак.

ВМРО-ДПМНЕ, иако е победник на изборите, доживеа пораз. Клучната добивка за ВМРО-ДПМНЕ е всушност потврдување на резултатите од 2014 година со што се покажува дека немало фантомски гласачи во 2014 година. Овој резултат е постигнат во контекст на бомбите, на Шарена револуција, на преодна Влада и други мерки од пржинскиот договор, но сепак е пораз бидејќи декларираната цел беше 63 пратеници, а постигнати се 51 пратеник, пред се поради незадоволството на независните гласачи и гласачите етнички Албанци. Се чини Никола Груевски го помина врвот на популарноста и натаму таа ќе се движи надолу. Не е проблемот во способноста на ВМРО-ДПМНЕ да мобилизира половина милион гласачи, колку што Никола Груевски мобилизира гласови против. Затоа време е за егзит на Никола Груевски. Тој со повлекување од мандатар на новата Влада, ќе придонесе за намалување на поларизацијата во земјата, што ќе биде и државнички и добро за партијата. Државнички, бидејќи со тоа ќе овозможи формирање на Влада, која може да се зафати со итните реформски приоритети и откочување на евроатлантските интеграции на Македонија. Ќе биде добро и за партијата, бидејќи без мобилизацијата против Груевски, прогнозите за ВМРО-ДПМНЕ на локалните избори се многу подобри.

Read more

Партиите ги објавија кандидатските листи за парламентарните избори на 11 декември 2016 година, а јавноста и експертите започнаа со коментари за истите. Анализите на кандидатските листи понекогаш личат на гатање, бидејќи партиите останаа затворени за објаснување на кандидатските листи. Клучното прашање е дали кандидатските листи се најава за промени, и во државата и во партиите?

СДСМ се осмели и прв ги објави кандидатските листи, со што ѝ овозможи на ривалската ВМРО-ДПМНЕ предност да ги експлоатира слабостите на листата на СДСМ или да подготви соодветен одговор. Од прв поглед јасно е дека се клучни е ИЕ 4 и 1, но и ИЕ 5 и 2 може да влијаат на исходот.

Зоран Заев, како претседател на СДСМ ја напушти практиката за лидерско соочување во изборната единица (ИЕ) 1, и е кандидат во ИЕ 4. Тоа може да создаде впечаток за избегнување на неговиот политички ривал, Никола Груевски. ВМРО-ДПМНЕ се одлучи на предизвик, и Никола Груевски ја води листата во ИЕ 4. Нормално двете страни имаат сосема спротивни толкувања за своите потези. СДСМ тврдат дека ќе победат во ИЕ 1 и затоа Груевски бега од таа изборна единица. Ако е така, прашањето е зошто Зоран Заев не е кандидат во ИЕ 1, туку тоа е Стево Пендаровски? Од друга страна Никола Груевски вели дека ќе се соочи со Зоран Заев во ИЕ 4, зошто тој одбрал таму да биде соочувањето и дека тоа е лидерско соочување за премиер на Македонија. Логичен избор за ВМРО-ДПМНЕ, бидејќи во ИЕ 4 (како и ИЕ 3) има подобри резултати отколку во ИЕ 1, ќе се соочат двајцата лидери во ситуација кога Никола Груевски има двапати повисок рејтинг од Зоран Заев. Зоран Заев избирајќи ја ИЕ 4 и својата Струмица укажува дека се спрема за одбрана, а не за напад. ВМРО-ДПМНЕ ќе парира и на кандидатурата на Љубчо Георгиевски и ќе се обиде да спречи позначаен одлив на гласови во коалицијата „ВМРО за Македонија“.

Read more

Над 60 проценти на гласачи сметаат дека Трамп нема капацитет да биде Претседател на САД – најмоќната земја на светот. Исто толкав број на гласачи мислат дека темпарементот на Трамп не е соодветен за Претседател. Сепак 47,6 проценти од гласачите го дадоа својот глас за Доналд Трамп, што го доведе до 288 избирачки гласови потребни за победа.

Шансите на Доналд Трамп за победа беа под 20 проценти, наспроти шансите на Хилари Клинотон кои се проценуваа на 80 проценти. Си-ен-ен ја отвори својата изборна програма со проценка за сигурни 264 избирачки гласови за Хилари Клинтон, а во моментот иако има скоро ист број на гласачите има само 218 избирачки гласови. Сите анкети ѝ даваа предност на Клинтон од 1 до 7 проценти и сите беа погрешни. Моделите беа погрешни, политичките аналитичари погрешија. Ќе поминат недели во анализа каде сите згрешија. За вистина на волјата ова е втора голема грешка на анкетните куќи, првата беше погрешните прогнози за изборите во Велика Британија кога не ја предвидоа убедливата победа на конзервативците.

Read more

По случајот Диме Спасов, професорот Ненад Марковиќ, на фејсбук, го сподели своето мислење за концептот на вклучување на (пре) млади кадри во врвовите на политиката. Тој процес го нарекува јувенализација на политиката, професорката Гордана Силјановска го нарекува инфантилизација, додека професорката Билјана Ванковска го нарекува педократија. Мојот термин е политичка педофилија, бидејќи, како и кај педофилијата, каде што не се важни годините туку половата несозреаност, и во политичката педофилија не се проблем годините туку политичката несозреаност.

Но чекор наназад, дали навистина имаме премлади политичари, што како некои тврдат е каректеристично само за Африка? Се обидов да најдам примери, кои ќе говорат спротивното дека во врвите на светската политика има млади луѓе. На листата на млади премиери (под 30 години) навистина главно примери од Африка, и ,да, премиери од Балканот: Мило Ѓукановиќ од Црна Гора, кој во 1991 година станал премиер со 29 години, Бранко Црвенковски од Македонија кој во 1992 година стана премиер исто така со 29 години, и Илир Мета и Пандели Мајко од Албанија, кои станале премиери на 30 години. Барајќи по сеќавањата млади премиери се потсетив на младиот Филипе Гонзалес, кој за првпат бил избран за премиер на Шпанија, но на 40 години, а во современата В. Британија, најмлади премиери се Тони Блер и Дејвид Камерун, двајцата со 43 години. Од друга страна ниту еден премиер не бил повозрасен од 59 години во моментот на избор. Најмладиот претседатела на САД бил Џон Кенеди со 43 години кога бил избран. Се откажав од натамошно барање на млади во врвовите на политиката.

Read more

И покрај значајните разлики меѓу најмногу и најмалку корумпираните земји, општото ниво на корупција во Југоисточна Европа е доволно високо за да се биде сериозна грижа на чинителите на добро владеење. Може да се каже дека во Југоисточна Европа антикорупцијата крахира. Една од динамиките која треба да се разбере е скриената економија и поврзаноста со корупцијата. Трајна и значајна по големина скриена економија исто така укажува на неефикасност на институциите. Доколку се погледнат податоците за скриената економија во регионот, нејзиното учество како дел од ГДП изнесува меѓу 26 проценти и 35 проценти. Скриената економија е најниска во Турција каде изнесува 26.5 проценти (2013) година, преку Србија со 30 проценти (2010) и Бугарија со 31 проценти (2013) до Албанија со 33 проценти (2007) и Македонија 35 проценти (2007). Големината на скриената економија е доволна за да се очекува дека има влијание на други забранети активности. Два феномена заслужуваат посебно внимание и тоа во подрачјето на вработување и на даноците, каде најчесто се јавува административна корупција во бизнисот. Според истражувања вработувањето во скриената економија изнесува од 19 проценти во Хрватска до неверојатни 81 проценти во Косово. Бугарија и Македонија со 27 проценти, односно 30 проценти се во групата со пониска скриена вработеност, Босна и Херцеговина, Албанија и Црна Гора со 37 до 39 проценти се во средина, а покрај Косово на врвот се наоѓаат Србија со 51 процент и Турција со 75 проценти. Криењето на вработувањето во фирмите станува систематично.

Наспроти раширеното мислење дека во неформалниот сектор работниците заработуваат повеќе, во некои земји не е така. Во Босна и Херцеговина платите во формалната економија се повисоки за околу 50 проценти, во Албанија за околу 30 проценти, а во Македонија за 8 проценти , додека во Бугарија се еднакви, а само во Косово платите во неформалната економија се повисоки за 8 проценти од тие во формалната. Ваквата состојба значи дека работењето во скриената економија не е во целост слободен избор, бидејќи никој доброволно не би работел за пониска плата, и укажува на регулаторни недостатоци. Повисоки плати и поформалните работи се поврзани со образованието, бидејќи работници од повисоки степени почесто се наоѓаат во формалната економија.

Read more

Изминативе недели Македонскиот центар за меѓународна соработка (МЦМС), го објави Извештајот за проценка на корупцијата во Македонија за 2016 година, за што пишував во коментарот „Провладин молк за корупцијата“, а Центарот за изучување на демократијата (ЦСД) од Бугарија, заедно со партнерите го објави регионалниот извештај и се одржа регионална средба во Скопје, посветена на состојбите во регионот на Југоисточна Европа, од Хрватска до Турција.

Еден од главните наоди е дека, и покрај значајните разлики меѓу најмногу и најмалку корумпираните земји, општото ниво на корупција во Југоисточна Европа е доволно високо за да се биде сериозна грижа на чинителите на добро владеење. Корупцискиот притисок (барањето мито) во регионот, мерено долгорочно, е намален од околу 41 процент на 26 проценти и тој стивнува, иако бавно, но сепак е на многу високо ниво од околу 26 проценти. Може да се каже дека во Југоисточна Европа антикорупцијата крахира. Сузбивањето на корупцијата е многу бавно, и тоа не се должи на недостаток на антикорупциска легислатива. Не може да се разбере корупцијата во регионот без да се разбере зошто крахира анти-корупцијата. За тоа е потребно длабоко разбирање на корупциските динамики, нивно следење, мониторирање и процена.

Една од динамиките која треба да се разбере е скриената економија. Корупцијата на власта не може соодветно да се процени без да се земе во предвид степенот на меѓусебна (не)соодветност на службените правила и преовладувачките социјални норми и вредности. Како и корупцијата, така и скриената економија се појавува таму каде постои несогласување на правните норми или формалните намери на законите и регулативата и социјалните норми или секојдневниот избор на индивидуите и бизнисот. Трајна и значајно по големина скриена економија исто така укажува на неефикасност на институциите. Корупцијата се јавува на допирната точка на формалната и неформалната економија, каде бизнисот и индивидуи плаќаат неформална рента (мито) или ги заробуваат институциите за да останат скриени, неусогласени со законот и регулативата или да обезбедат поевтина и помазно легализирање на нивните продукти и услуги.

Read more