Општествено-политички

Деновиве во вестите имаше информации за референдумите во Швајцарија, Република Српска и Унгарија, во далечна Колумбија, како и тој дома организиран од Студентскиот пленум. Доколку референдумите беа реткост во минатото, поврзани со прашања како независност или, пак, поврзани со Швајцарија, земја која има традиција на референдуми, последните години стануваат сè почести. Можеме да се потсетиме и на референдумите во Грција, за должничките мерки, во Шкотска за независноста, во Велика Британија за излез од ЕУ, во Холандија за ЕУ-договорот за стабилизација и асоцијација со Украина… Доволно за да постави прашање дали има референдуманија? Со што може да се објасни овој незапаметен број на референдуми?

Живееме во ера на интеграција, на глобализација, кога сè повеќе прашања се одлучуваат на наднационално ниво, без разлика дали е тоа европско (ЕУ) или глобално ниво. Многу од клучните политички прашања не се решаваат во националните парламенти, многу од клучните политички прашања се меѓународни. Тука е една од причините за намножување на референдумите, од една страна станува збор за нивна легитимна употреба за меѓународни прашања, од друга страна со вклучување на граѓаните во одлучувањето се намалува нивното отуѓување од политичкиот процес. Пример за тоа е референдумот за независност на Шкотска, кој придонесе за зголемување на вклученоста на граѓаните, пред се младите, во политичките процеси. Таа е позитивната употреба на референдумите.

Read more

Главен настан на политичката сцена измината седмица, барем од овие кои се пред кулисите и се видливи за јавноста, е поднесувањето на извештајот на Специјалното јавно обвинителство (СЈО) пред Собранието. По подолг период на барање, на дневниот ред на 120 седница на Собранието се најдоа.

Извештај за активностите на СЈО и Годишниот извештај за работата на Јавните обвинителства во Република Македонија за 2015 година. Во јавноста се разви дебата за сите можни прашања, од тоа дали треба СЈО да поднесе извештај пред Собранието, вклучувајќи финаниски извештај, преку оценката на личноста на Катица Јанева, до односот на пратениците и аршините што ги употребуваат.

Инсистирањето на ВМРО-ДПМНЕ за поднесување на извештајот е повеќе од јасно. Нејасно е одбивањето на опозицијата посебно со типот на аргументација „сите се исти“.

Зошто е јасно инисистирањето на ВМРО-ДПННЕ? Од склучувањето на Договорот од Пржино, јасно е дека двете договорни страни, ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ, во оснава ги употребуваат политичките или правните делови од договорот, кои ценеа дека им одговараат. ВМРО-ДПМНЕ го става акцентот на политичката разврска – избори, а СДСМ го става акцентот на правната разврска – СЈО. Едните, ВМРО-ДПМНЕ, сметаат на предноста во јавната поддршка, другите, СДСМ, на можните обвиненија против власта кои би довеле до промена на јавното мислење и рејтинзите.

Во таква рамка, не е оправдано, но е очекувано дека ВМРО-ДПМНЕ ќе се обиде да ја опструира, одложи или неутрализира работата на СЈО, вклучувајќи со методи на оцрнување (character assassination) пред сè на Катица Јанева, како симбол на СЈО. Како што пишував во „Ловење крупни риби 1 и 2“ за искуствата од Романија, за ДНА – тамошното СЈО, предводено од Ковеси се соочува со институционални опструкции и јавни дисквалификации. Имено, иако романските политичари најчесто јавно ги поддржуваат антикорупциските активности, во практика често го менуваат законодавството со цел да ги ограничат надлежностите на ДНА за да се заштитат самите себеси. Исто така најголем дел од дисквалификациите се дека ДНА и Ковеси одработуваат за политичките опоненти на власта.

Read more

Деновиве, во сенка на серијата земјотреси, низ традиционалните и социјалните медиуми, се дебатира за најавата на учество на граѓански активисти на партиски листи за парламентарните избори на 11 декември 2016 година, поточна за учество на активисти на граѓански организации и на Шарената револуција на партиски листи на СДСМ. Очекувано дебатата е поделен на „за“ и „против“. Првите сметаат дека тоа е нормално продолжување на борбата против власта, вторите дека тоа е откривање на валкана игра во која партиски членови лажно се претставувале за непартиски граѓански активисти. Има и трети, кои се „за“, но имаат забелешки во однос на конкретните имиња кои се спомнуваат.

Сегашнава дебата ме потсети на многу слична дебата од пред десетина години, ми се чини во мај 2006 година, кога Звонко Шаврески, претседател на „Полио плус“, стана кандидат за пратеник. Во трибина на која учествуваа Владимир Милчин, тогашен директор на Отворено општество, Звонко Шаврески и јас, како тогашен директор на МЦМС, сите тројца се согласивме дека правото на здружување и граѓанско и партиско е непри¬косновено човеково право и слобода, оттука произлегува дека ова право не смее да се ограничува. Се согласивме дека исти така ќе постои потреба граѓанските организации да застапуваат и лобираат за своите ставови и во државата, вклучувајќи и кон политичките партии и дека е легитим¬но граѓанска организација или активисти да влијаат на агенда на политичка партија. Дали може да се говори за партиска агенда, ако тоа е истивремено и граѓанска агенда? Но исто така се согласивме дека потребно е да се разговара за судир на интереси и потребата од транспарентност на учество во раководење и во граѓанска организација и во политичка партија. Или како тогаш Милчин ја дефинираше дилемата: „…вистинското прашање гласи: Имаат ли граѓанските здруженија регулативи и процедури со коишто ќе се оневозможи нивната злоупотреба во интерес на партиските кариери или амбициите да се биде пратеник или министер?“. Прашање поставено пред десет години, на кое граѓанското општество нема одговор досега. И дали воопшто треба одговор? Или одговорот треба да го дадат граѓаните како избирачи?

Read more

Седмицава што изминува, Македонскиот центар за меѓународна соработка (МЦМС), го објави Извештајот за проценка на корупцијата во Македонија за 2016 година, по вторпат по 2014 година. Претходно во 2001 и 2002 година извештаи засновани на истата методологија има објавено Центарот за изучување на демократијата (ЦИД) од Бугарија. Овој извештај е базиран на Систем за следење на корупцијата (ССК), што ООН го има признаено како еден од најдобрите системи за следење на корупцијата. Извештајот вклучува три дела и тоа: искуство со корупција (број на казни, корупциски притисок или барање на поткуп и вклученост во корупција или давање поткуп), ставови за корупцијата и перцепции за корупцијата. Неколку работи треба да се коментираат. Иако извештајот е насловен 2016 година, тој се однесува на состојбите во претходната 2015 година.

И корупцискиот притисок или барањето мито и вклученоста во корупција или давањето мито се зголемено во 2016 година, во однос на 2014 година на околу 29 проценти (претходно околу 21 процент) или скоро секој трет граѓанин има лично искуство со корупција. Наспроти вака високите ниво на корупција, постои мал број на казни за коруптивни дела во 2014 година и тоа 14 за поткуп и 193 за злоупотреба на службената должност.

И покрај зголемениот корупциски притисок и вклученост во корупција, корпцијата не е препознаена како најголем општествен проблем. За граѓаните поважни се невработеноста, сиромаштијата и политичката нестабилност. Во ваквото приоритизирање на проблемите, каде што невработеноста и сиромаштијата се многу позначјани проблеми, може да се наоѓа одговорот за, условно речено, толеранцијата на корупцијата. Во приоритетите е и одговорот зошто и покрај информациите објавени во „бомбите“ на СДСМ за наводна корупција во власта и перцепцијата дека Владата е корумпирана, не се менува партискиот рејтинг. Сè додека власта демонстрира дека може подобро да справи со невработеноста и сиромаштијата од опозицијата, прашањето на корупцијата ќе биде второстепено.

Read more

Крајот на летото е можност за осврт на тековната туристичка сезона, иако за анализа се достапни податоци од првата половина на годината. Податоците покажуваат пораст и на бројот на туристи и на бројот на ноќевања од околу 8,5 проценти, што укажува на веројатно успешна туристичка година.

Податоците за првата половина од годината се разликуваат од податоците за последните години во забележаниот раст на бројот на домашни туристи и нивни ноќевања, за разлика од нивниот пад во претходните години. Во претходните години постои раст на бројот на туристи со не толку значаен раст на бројот на ноќевања. Во 2015 година бројот на туристи е за цели 50 проценти поголем од 2011 година, но зголемувањето на бројот на ноќевања е помало и изнесува 26 проценти. Ваквиот тренд е заснован на скратување на просечниот престој од околу 3.9 ноќевања на околу 2.9 ноќевања. Ова може да се должи на повеќе фактори. Прво во вкупниот број на туристи стагнира бројот на домашни туристи, кои имаат подолг просечен престој, а расте бројот на странски туристи кои имаат пократок просечен престој. Второ, доколку се погледне дека стагнира бројот на домашни туристи, но бројот на ноќевања на домашни туристи се намалува, тоа значи дека и просечниот престој на домашните туристи се скратува. Дали е тоа дел од новата култура на повеќе кратки одмори, или рефлексија на незадоволство од домашната понуда е прашање за понатамошна анализа.

Оваа година ќе се натфрли резултатот постигнат во 2015 година од околу 2.4 милиони ноќевања, но тоа сè уште е далеку од најдобрата туристичка сезона во 1987 година кога се остварени речиси 4 милиони ноќевања. Туристички капацитети постојат, за што говори дека некогаш сме остварувале речиси двапати повеќе ноќевања. Но за тоа говори и нискиот процент на искористеност на хотелските и слични капацитети (соби), која во 2015 година изнесува околу 37 проценти, што е далеку од оптимална искористеност. Колку тие капацитети одговараат на туристичките потреби е посебно прашање.

Read more

Поминуваат десетина дена од поројните поплави кои го зафатија Скопскиот регион, во кои чувствата на тага и болка ги заменува силната солидарност на граѓаните! И додека граѓанската солидарност дава надеж дека можеме и подобро, партиите и политичарите нè враќаат во суровата реалност на партиските јазови. Непогодата ја погоди Македонија во политичка криза, со политички дијалог меѓу ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ што се одржува со меѓународна медијација. Непогодата беше можност да се покаже лидерство и да се обедини нацијата во несреќа. И се чини дека во таа насока беше една од првите изјави на Зоран Заев, лидер на СДСМ, во која повика да се остават поделбите на страна и повика на единство и сосредочување на помошта на жртвите. Но таа можност за премостување на партиските јазови, се наруши со отворањето на партиска сметка на ВМРО-ДПМНЕ  за собирање на хуманитарна помош, а ја затвори Никола Груевски, лидерот на ВМРО-ДПМНЕ со изјавата дека големо мнозинство на волонтерите се членови на ВМРО-ДПМНЕ. Несреќен обид со назначување на помошта да се одбегне на прашањето на одговорноста. Патем, отворање на партиска сметка за хуманитарна помош е невидено пошироко и е страшен пример на партизација на хуманитарната помош, која мора да се заснова на начелото на неутралност.

Со заклучоците на Собранието завршивме во жална ситуација дека ниту непогода не ги премостува партиските јазови. Одлучувањето на Собранието, при што власта ги отфрли предлог заклучоците на опозицијата, а опозицијата не гласаше за предлог заклучоците на власта, го засилува впечатокот за неспособноста на македонските политички елити за основен политички дијалог. При што, со исклучок на барањето за одговорност, тешко може да се утврди што е разликата меѓу предлозите на власта и опозицијата. На пример што е разликата меѓу авансна исплата на оштетата (предлог на власта) и итна хуманитарна помош од 1.500 евра (предлог на опозицијата), бидејќи и едниот и другиот предлог во суштина се итна парична помош. Или, пак, барањето пренамена на буџет наменет за возила и репрезентативни објекти (предлог на власта) и запирање на градбата на панорамско тркало (предлог на опозицијата).

Read more

На 6 август на Македонија ѝ се случија катастрофалните поплави кои најтешко ги погодија населбата Ченто и руралните населби Стајковци и Инџиково, како и неколку други рурални населби во непосредната близина. Катастрофални поплави кои однесоа десетици и десетици животи и нанесоа голема материјална штета. Сè уште свежите рани, чувствата на тага и болка се мешаат со емпатијата и солидарноста, но и чувството на револт и барањето на одговорност!

Точно е дека сега фокусот треба да биде на солидарноста и помошта на настраданите, и дека за одговорноста има време кога ќе се бара. Но и покрај потребата за фокус на солидарноста, потребата од барање на одговорност не смее да се одлага. Прва причина е тежината на катастрофата, втората причина е дека ова е втор последователен август, во кој се соочуваме со човечки жртви во поројни поплави, првпат август минатата 2015 година во Тетовско, и вторпат овој август во Скопско. Дигањето рамена, дека е ова природна катастрофа, бегањето од одговорноста, ќе го оневозможи институционалното учење од грешките и ќе остави широк простор за ризик од нови катастрофални поројни поплави. Еднаш човек се сопнува од камен, и втор пат од ист камен, ама третпат од ист камен да се сопнеме ќе биде крајно неодговорно.

Не сум експерт ниту по метеорологија, ниту по шумарство, ниту по урбанизам и градежништво, ниту по сообраќај, но имам одредено животно и работно искуство во вонредни состојби и ќе си дозволам да коментирам дека поплавата не само природна катастрофа, туку и поплава од неодговорност!

Прв впечаток е дека и во минатогодишните и сегашните поплави погодените подрачја се рурални и сиромашни населби. Дожд се истури и во урбаниот и побогатиот Карпош, но таму покрај поплавените гаражи и подруми, и по некое скршено дрво нема позначајни штети. Карпош можеби биле подомаќини и на време вложиле во атмосферска канализација. Но сепак, се чини дека структурните разлики меѓу урбаните и руралните населби се толку големи да ги прави вторите многу поранливи на природни непогоди. Долгогодишната негрижа за руралните подрачја, за просторното планирање, за дефорестацијата, за мерките за заштита од поројни поплави, е наша колективна, општествена одговорност.

Read more

Не толку долго по посетата на Јоханес Хандл, специјалниот претставник на Германија, и Викторија Нуланд, помошник-државната секретарка на САД, и нејзината најава за скорешен договор, „големата четворка“ постигна договор. Иако во јавноста за говори за нов договор или Пржино 2, сепак станува збор само за анекс кој предвидува како ќе се спроведи договорот од Пржино.

Како и самиот договор од Пржино и овој анекс-договор е заснован на баланс на политичката разврска (избори) и правната разврска (СЈО). Двете страни, ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ, во оснава ги употребуваа политичките или  правните делови од договорот, кои ценеа дека им одговараат. ВМРО-ДПМНЕ го стави акцентот на политичката разврска, а СДСМ го стави акцентот на правната разврска. Едните, ВМРО-ДПМНЕ, сметаат на предноста во јавната поддршка, другите, СДСМ, на можните обвиненија. А не може да има само едно од нив, мора да се случи и политичка и правна разврска. Оттука единствен начин за излез од политичката криза е ВМРО-ДПМНЕ да му даде поддршка на СЈО, како што СДСМ мора да излезе на избори, без разлика што може да не им се допаѓа исходот. Последниот договор ги содржи тие елементи. ВМРО-ДПМНЕ даде гаранции дека во случај Уставниот суд да го проблематизира СЈО во рок од пет дена ќе се донесат соодветни закони за продолжување на работата на СЈО. СДСМ даде гаранции дека ќе потврди постоењето на услови за избори, најмногу преку легитимизација на избирачкиот список. Во однос на медиумите постигнат е компромис главно за операционализација на одредбите за медиуми во Изборниот закон, а другите реформи се остават за постизборниот период.

Read more

Обидот за воен удар во Турција, го привлече фокусот на македонската јавност, не поради љубовта кон конспирации, туку поради тоа што се случува во Турција, директно или индиректно,  ќе влијае на Македонија.

Збор-два за воениот удар. Несомнено, станува збор за обид за воен удар, во кој е вклучена една третина од високите офицери на армијата, која изведе координиран напад на повеќе точки во двата клучни града Истанбул и Анкара, но кој пропаднал поради три работи: прво, неуспехот да се зароби Ердоган, како и премиерот и министерот за внатрешни работи, второ, неуспехот да се заземе  претседателската палата, и трето, незаземањето на приватните телевизии и неблокирањето на интернетот. Но најважната причина за неуспехот е отсуство на јавна поддршка, не само во народот, туку и во бизнисот и елитата. Воениот урар го осудија сите опозициски партии, вклучувајќи кемалистичката Републиканска народна партија (ЦХП) и  курдската Демократска партија на народите (ХДП).

Од друга страна, тоа што ударот не е изрежиран, не  значи дека ситуацијата не злоупотребена („дар од бога“) од страна на Ердоган за конечна пресметка со движењто „Хизмет“ на проповедникот Фетулах Ѓулен. Прогонот на досега 50.000 војници, полицајци, наставници, судии е неселективна и непропрционална мерка, тоа е погром на неистомислениците. Од друга страна, за нас како мала земја со неразбирање на големите бројки, само за потсетување дека Турција има околу 3 милиони јавни работници, од кои над 300.000 во образование и над 180.000 полицајци.

Уште долго ќе се расправа за ударот и последователниот прогон, но сега за два аспекти важни за нас во Македонија: геостратегиската ориентација на Турција и натамошниот авторитарен тренд во Турција.

Read more